اقیانوسی که پهن می‌شود
تا هفتاد سال پیش، بیشترِ مردم فکر می‌کردند کفِ اقیانوس‌ها دشتی صاف و گلی است. وقتی کشتی‌ها با دستگاه‌هایی که صدا را به کفِ دریا می‌فرستادند، عمقِ آب را نقطه‌به‌نقطه اندازه گرفتند، نقشه‌ای شگفت‌انگیز پدید آمد: درست در میانه‌ی اقیانوس اطلس، رشته‌کوهی هزاران کیلومتری زیرِ آب کشیده شده بود. این رشته‌کوه آن‌جا چه می‌کرد؟
رشته‌کوهِ میانِ اقیانوسی
امروز می‌دانیم که در میانه‌ی همه‌ی اقیانوس‌ها رشته‌کوه‌هایی زیرِ آب هست که روی هم بیش از ۶۰٬۰۰۰ کیلومتر درازا دارند. به آن‌ها رشته‌کوهِ میانِ اقیانوسی می‌گوییم. در وسطِ این رشته‌کوه، دره‌ای شکاف‌مانند هست که در آن آتشفشان‌های زیرِ آبی و زمین‌لرزه‌های کوچک فراوان‌اند.
فرضیه‌ی گسترشِ بستر
هری هس، زمین‌شناسی آمریکایی، در سالِ ۱۹۶۲ میلادی توضیحی برای این رشته‌کوه‌ها پیشنهاد کرد که به فرضیه‌ی گسترشِ بسترِ اقیانوس‌ها معروف شد:
- در شکافِ رشته‌کوه، مواد مذاب از سست‌کره بالا می‌آیند.
- این مواد در آبِ سردِ کفِ دریا سرد و جامد می‌شوند و بسترِ تازه می‌سازند.
- بسترِ تازه به دو طرف رانده می‌شود، سالی چند سانتی‌متر، و جا را برای بسترِ تازه‌تر باز می‌کند.
- بستر وقتی به لبه‌ی اقیانوس و به ورقه‌ی قاره‌ای می‌رسد، به زیرِ آن فرو می‌رود و به گوشته برمی‌گردد. جای این فرو رفتن، گودالی بسیار عمیق در کفِ اقیانوس است.
مثلِ نواری است که از یک شکاف بیرون می‌آید و در شکافی دیگر فرو می‌رود. به همین دلیل زمین بزرگ‌تر نمی‌شود: تقریباً همان‌قدر بستر که ساخته می‌شود، از بین هم می‌رود.
گواه‌های فرضیه
اگر هس درست بگوید، چند چیز باید درست باشد، و دانشمندان آن‌ها را آزمودند:
- سنگ‌های بستر هرچه از رشته‌کوه دورتر باشند، باید قدیمی‌تر باشند. نمونه‌برداری از کفِ اقیانوس دقیقاً همین را نشان داد.
- بسترِ اقیانوس باید جوان باشد. قدیمی‌ترین بسترِ اقیانوسیِ امروز حدودِ ۲۰۰ میلیون سال عمر دارد، در حالی که در قاره‌ها سنگ‌هایی با بیش از سه میلیارد سال عمر پیدا شده است.
- رسوب‌های روی بستر باید نزدیکِ رشته‌کوه نازک و دور از آن ضخیم باشند، چون بسترِ دورتر وقتِ بیشتری برای جمع کردنِ رسوب داشته است. این هم درست بود.
این گواه‌ها همان چیزی بودند که وگنر کم داشت. همین گسترش است که اقیانوس اطلس را سالی چند سانتی‌متر پهن‌تر می‌کند و دریای سرخ را، میانِ آفریقا و عربستان، کم‌کم به اقیانوسی جوان تبدیل می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- ناخنِ یکی از انگشتانتان را کوتاه کنید و با ماژیک یک خطِ کوچک روی پایه‌ی آن بکشید.
- هر هفته فاصله‌ی خط را از پایه‌ی ناخن با خط‌کش اندازه بگیرید و یادداشت کنید (هر بار که پاک شد، دوباره سرِ جایش بکشید).
- بعد از یک ماه، رشدِ ناخن را برای یک سال حساب کنید و با سرعتِ حدودِ ۵ سانتی‌متر در سالِ ورقه‌ها مقایسه کنید.
واژه‌های این درس
- رشته‌کوهِ میانِ اقیانوسی - رشته‌کوهِ زیرِ آب در میانه‌ی اقیانوس که بسترِ تازه در آن ساخته می‌شود.
- گسترشِ بستر - ساخته شدنِ بسترِ تازه در رشته‌کوه و دور شدنش به دو طرف.
- گودالِ اقیانوسی - درّه‌ای بسیار عمیق در کفِ اقیانوس، جایی که بستر به گوشته فرو می‌رود.
ایده‌ی اصلی
در رشته‌کوه‌های میانِ اقیانوسی مواد مذاب بالا می‌آیند و بسترِ تازه می‌سازند که به دو طرف دور می‌شود و سرانجام در لبه‌ی اقیانوس به گوشته فرو می‌رود؛ پس بسترِ اقیانوس همیشه نو می‌شود و جوان است.