خزه‌ها
روی سنگ‌های کنارِ یک جویبار یا روی تنه‌ی درختی در سایه، فرشی سبز و مخملی دیده می‌شود که وقتی دست رویش می‌کشید، نرم و خیس است. این فرش از هزاران گیاهِ بسیار کوچک ساخته شده که هر کدام فقط یکی دو سانتی‌متر بلندی دارند: خزه‌ها. چرا خزه‌ها هیچ‌وقت بلند نمی‌شوند و چرا آن‌ها را تقریباً هرگز در جای خشک و آفتابی نمی‌بینیم؟
گیاهی بدونِ آوند
خزه‌ها از قدیمی‌ترین گیاهانِ خشکی‌اند. برخلافِ سرخس‌ها، کاج‌ها و گیاهانِ گلدار، آوند ندارند. در خزه آب باید آهسته از یاخته‌ای به یاخته‌ی دیگر برود، و این راه فقط برای فاصله‌های بسیار کوتاه کار می‌کند. برای همین خزه‌ها چند سانتی‌متر بیشتر بلند نمی‌شوند. بدنشان هم لایه‌ی محافظِ ضخیمی ندارد و زود خشک می‌شود، پس فقط در جاهای مرطوب و سایه زندگی می‌کنند.
برگ‌مانند، ساقه‌مانند، ریشه‌سا
اگر یک تکه خزه را با ذره‌بین ببینید، بخش‌هایی شبیهِ ساقه و برگ‌های ریز می‌بینید. اما زیرِ میکروسکوپ معلوم می‌شود که هر دو بخش از یاخته‌هایی یکسان ساخته شده‌اند و آوندی در آن‌ها نیست. برای همین می‌گوییم خزه برگ و ساقه‌ی واقعی ندارد و به آن‌ها برگ‌مانند و ساقه‌مانند می‌گوییم.
خزه ریشه هم ندارد. به جای ریشه، رشته‌های نازکی دارد که از یک یا چند یاخته ساخته شده‌اند و آن را به خاک یا سنگ می‌چسبانند. به این رشته‌ها ریشه‌سا می‌گوییم. خزه آب را بیشتر از همه‌ی سطحِ بدنش جذب می‌کند، نه از ریشه‌سا.
هاگ، مثلِ سرخس
خزه‌ها گل و دانه ندارند و مثلِ سرخس‌ها با هاگ زیاد می‌شوند. در بعضی فصل‌ها، از فرشِ خزه پایه‌های باریکی بالا می‌آید که سرِ هر کدام یک هاگدان است. هاگدان که رسید، باز می‌شود و هاگ‌های ریز با باد پخش می‌شوند. هاگی که به جای مرطوبی برسد، رشد می‌کند و از آن خزه‌ی تازه‌ای می‌روید.
خزه‌ها با همه‌ی کوچکی کارهای بزرگی می‌کنند: آب را مثلِ اسفنج در خود نگه می‌دارند، جلوی شسته شدنِ خاک را می‌گیرند، و روی سنگ‌های لخت از نخستین گیاهانی‌اند که می‌رویند و کم‌کم خاک می‌سازند.
یک کلید برای گیاهان
حالا که همه‌ی گروه‌های گیاهان را دیدیم، می‌توانیم با یک کلیدِ دوراهی آن‌ها را از هم جدا کنیم: آوند دارد یا ندارد؟ ندارد: خزه. دارد: دانه دارد یا ندارد؟ ندارد: سرخس. دارد: دانه‌اش درونِ میوه است یا روی مخروط؟ مخروط: بازدانه، مثلِ سرو. میوه: نهان‌دانه، که خودش تک‌لپه یا دولپه است، مثلِ ذرت یا نخود.
در خانه امتحان کنید
تکه‌ی کوچکی خزه از یک جای مرطوب، مثلاً کنارِ جوی یا پای دیوارِ شمالی، بردارید و آن را در یک ظرفِ شفاف با کمی خاک بگذارید. نیمی از آن را هر روز آب‌پاشی کنید و نیمِ دیگر را نه. بعد از یک هفته دو نیمه را مقایسه کنید. نتیجه درباره‌ی نیازِ خزه به آب چه می‌گوید؟ پس از آزمایش دست‌هایتان را بشویید.
واژه‌های این درس
- خزه - گیاهی کوچک و بدونِ آوند که با هاگ زیاد می‌شود.
- ریشه‌سا - رشته‌های نازکی که خزه را به زمین می‌چسبانند.
- برگ‌مانند - بخشی از خزه که شبیهِ برگ است اما برگِ واقعی نیست.
ایده‌ی اصلی
خزه‌ها آوند ندارند، پس کوچک می‌مانند و فقط در جاهای مرطوب رشد می‌کنند. برگ، ساقه و ریشه‌ی واقعی ندارند، با ریشه‌سا به زمین چسبیده‌اند و مثلِ سرخس‌ها با هاگ زیاد می‌شوند.