کوه‌هایی که از دریا آمدند

در بسیاری از کوه‌های زاگرس، از کرمانشاه تا فارس، می‌توانید سنگ‌هایی پیدا کنید که فسیلِ صدف و جانورانِ دریایی در آن‌هاست، آن هم در ارتفاعِ دو یا سه هزار متری. صدف‌های دریایی چطور به نوکِ کوه رسیده‌اند؟

اول، لایه‌هایی صاف

پارسال دیدیم که رسوب‌ها در کفِ دریا لایه‌لایه روی هم ته‌نشین می‌شوند و کم‌کم به سنگِ رسوبی تبدیل می‌شوند. این لایه‌ها همیشه تقریباً افقی و صاف ته‌نشین می‌شوند، مثلِ ورقه‌های کاغذی که روی میز روی هم بگذارید. جانورانِ دریایی هم که می‌میرند، در همین لایه‌ها دفن می‌شوند.

بعد، فشار از دو طرف

اگر دریایی میانِ دو ورقه باشد و دو ورقه به هم نزدیک شوند، لایه‌های کفِ آن دریا از دو طرف فشرده می‌شوند. سنگ‌ها جایی برای رفتن ندارند، پس:

• چین می‌خورند: مثلِ رومیزی‌ای که از دو طرف به هم هلش بدهید، موج‌دار می‌شوند. به این چین‌خوردگی می‌گوییم.
• می‌شکنند: جایی که سنگ نتواند بیشتر خم شود، می‌شکند و گسل پدید می‌آید.
• بالا می‌روند: پوسته‌ی فشرده ضخیم می‌شود و از سطحِ دریا بالا می‌آید تا رشته‌کوه بسازد.

صدف‌های روی کوه‌ها همان جانورانِ دریاییِ آن لایه‌ها هستند که همراهِ سنگ‌ها میلیون‌ها سال بالا آمده‌اند.

داستانِ زاگرس

در وسطِ دریای سرخ مواد مذاب بالا می‌آیند و بسترِ تازه می‌سازند. این بسترِ تازه ورقه‌ی عربستان را به سمتِ شمالِ شرق، یعنی به سوی ورقه‌ی ایران، هل می‌دهد. میانِ عربستان و ایران زمانی دریایی بود که لایه‌های ضخیمی از رسوب در آن جمع شده بود. چند میلیون سال است که ورقه‌ی عربستان این لایه‌ها را به ایران فشار می‌دهد و از آن‌ها رشته‌کوهِ زاگرس ساخته شده است. از هواپیما، چین‌های زاگرس مثلِ موج‌های بلند و موازی دیده می‌شوند. خلیج فارس باقی‌مانده‌ی کوچکی از همان دریاست.

این فشار هنوز ادامه دارد. برای همین زاگرس هنوز در حالِ بالا آمدن است و در غرب و جنوبِ غربِ ایران زمین‌لرزه‌های زیادی رخ می‌دهد که بیشترشان کوچک‌اند. هیمالیا، بلندترین کوه‌های جهان، هم همین‌طور از فشارِ هند به آسیا ساخته شده است.

در خانه امتحان کنید

1. چند لایه خمیرِ بازیِ رنگارنگ، هرکدام به ضخامتِ یک انگشت، روی هم بگذارید.
2. دو کتاب در دو طرفِ لایه‌ها بگذارید و آهسته کتاب‌ها را به هم نزدیک کنید.
3. لایه‌ها چه شکلی پیدا می‌کنند؟ با یک کاردِ پلاستیکی از وسط ببُرید و چین‌ها را ببینید.

واژه‌های این درس

• چین‌خوردگی - خم شدنِ لایه‌های سنگ در اثرِ فشار از دو طرف.
• رشته‌کوه - ردیفی از کوه‌های به‌هم‌پیوسته.
• زاگرس - رشته‌کوهی در غرب و جنوبِ غربِ ایران که از برخوردِ ورقه‌ی عربستان با ایران ساخته شده است.

ایده‌ی اصلی

لایه‌هایی که صاف در کفِ دریا ته‌نشین شده‌اند، در برخوردِ ورقه‌ها چین می‌خورند، می‌شکنند و بالا می‌آیند و رشته‌کوه می‌سازند؛ زاگرس از فشارِ ورقه‌ی عربستان به ایران ساخته شده و هنوز بالا می‌آید.