سه جور کرم
کرمِ خاکی، کرمی که در روده‌ی آدم زندگی می‌کند، و کرمِ پهن و کوچکی که زیرِ سنگ‌های جویبار می‌خزد، همه را «کرم» می‌نامیم؛ چون همه بدنی نرم، دراز و بی‌پا دارند. اما اگر درونِ بدنشان را ببینیم، تفاوت‌هایی بزرگ پیدا می‌شود. زیست‌شناسان کرم‌ها را بر اساسِ همین تفاوت‌ها در سه گروه می‌گذارند.
کرم‌های پهن: یک راه برای ورود
کرم‌های پهن ساده‌ترین کرم‌ها هستند. بدنشان مثلِ نواری صاف و پهن است. دستگاهِ عصبی و گوارشِ ساده‌ای دارند و لوله‌ی گوارششان، مثلِ کیسه‌تنان، فقط یک دهانه دارد: غذا از آن وارد و باقی‌مانده از همان‌جا بیرون می‌رود. چون بدنشان نازک است، اکسیژن از سطحِ بدن به همه‌ی یاخته‌ها می‌رسد.
یک کرمِ پهنِ آزاد، پلاناریا، در آب‌های شیرین زیرِ سنگ‌ها زندگی می‌کند و دو لکه‌ی چشم‌مانند روی سرش دارد. اما بیشترِ کرم‌های پهن انگل‌اند؛ مثلِ کرمِ کدو که در روده زندگی می‌کند، و کپلک که در کبدِ دام‌ها جا می‌گیرد.
کرم‌های لوله‌ای: دو سرِ یک لوله
کرم‌های لوله‌ای بدنی گرد و باریک دارند که دو سرش نوک‌تیز است. در آن‌ها لوله‌ی گوارش دو دهانه دارد: دهان در جلو و مخرج در عقب. غذا فقط از یک سو جلو می‌رود و هر بخش از لوله کارِ خودش را می‌کند. این شیوه از روشِ یک‌دهانه‌ای کاراتر است.
بعضی کرم‌های لوله‌ای مثلِ آسکاریس و کرمک انگلِ انسان‌اند، اما بیشترِشان آزادند. در هر مشت خاکِ باغچه هزاران کرمِ لوله‌ایِ ریز هست که باکتری‌ها و قارچ‌ها را می‌خورند و موادی به خاک می‌دهند که به رشدِ گیاه کمک می‌کند.
کرم‌های حلقوی: بدنی بندبند
کرم‌های حلقوی بدنی نرم و ماهیچه‌ای دارند که از حلقه‌های پشتِ سرِ هم ساخته شده است. افزون بر دستگاهِ گوارش و عصبی، دستگاهِ گردشِ خون و دستگاهِ دفع هم دارند؛ پس از دو گروهِ قبلی پیچیده‌ترند. شش ندارند: پوستشان پر از مویرگ است و همیشه مرطوب می‌ماند، و اکسیژن از راهِ پوست به خون می‌رسد. برای همین کرمِ خاکی در خاکِ خشک می‌میرد و پس از باران به سطحِ زمین می‌آید.
مشهورترین کرمِ حلقوی کرمِ خاکی است. در خاک تونل می‌زند، خاک را هوادار می‌کند و برگ‌های مرده را به کودی سرشار تبدیل می‌کند. زالو هم کرمی حلقوی است که از خونِ جانوران تغذیه می‌کند؛ پزشکان امروز هم در بعضی جراحی‌ها از آن کمک می‌گیرند.
در خانه امتحان کنید
پس از یک باران، با یک بزرگ‌تر یک کرمِ خاکی پیدا کنید و آرام روی دستمالِ کاغذیِ مرطوب بگذارید. با ذره‌بین حلقه‌ها را بشمارید و ببینید کدام سرِ کرم جلو می‌رود. انگشتتان را خیس کنید و آرام روی پوستش بکشید: چه حسی دارد؟ بعد کرم را به همان خاک برگردانید و دست‌هایتان را بشویید.
واژه‌های این درس
- کرمِ پهن - کرمی با بدنِ نواری و صاف که لوله‌ی گوارشش یک دهانه دارد.
- کرمِ لوله‌ای - کرمی با بدنِ گرد و باریک که لوله‌ی گوارشش دهان و مخرج دارد.
- کرمِ حلقوی - کرمی با بدنِ حلقه‌حلقه که دستگاهِ گردشِ خون هم دارد و از راهِ پوست تنفس می‌کند.
ایده‌ی اصلی
کرم‌ها سه گروه دارند: کرم‌های پهن با لوله‌ی گوارشِ یک‌دهانه، کرم‌های لوله‌ای با دهان و مخرج، و کرم‌های حلقوی با بدنِ بندبند و دستگاهِ گردشِ خون که از راهِ پوستِ مرطوب نفس می‌کشند.