بدنی ساخته‌شده برای آب
یک قایقِ تندرو، یک زیردریایی و یک ماهیِ قزل‌آلا را کنارِ هم تصور کنید. هر سه نوکِ باریک، میانه‌ی پهن و دمِ باریک دارند. مهندس‌ها این شکل را با آزمایش‌های فراوان پیدا کردند؛ ماهی‌ها میلیون‌ها سال پیش از آن‌ها همین شکل را داشتند. چرا؟
شکلی که آب را می‌شکافد
حرکت در آب سخت‌تر از حرکت در هواست، چون آب بسیار چگال‌تر است و جلوی حرکت را می‌گیرد. بدنِ بیشترِ ماهی‌ها دوکی‌شکل است: سر و دم باریک و میانه پهن. آب با این شکل نرم از دورِ بدن می‌گذرد و کمتر جلوی ماهی را می‌گیرد.
پوستِ ماهی هم کمک می‌کند. روی آن لایه‌ای از لزجه است که مالشِ آب را کم می‌کند. فلس‌ها مثلِ سفال‌های بام روی هم خوابیده‌اند، و لبه‌ی آزادشان رو به عقب است؛ پس وقتی ماهی جلو می‌رود، آب روی آن‌ها می‌لغزد و به لبه‌ای گیر نمی‌کند.
باله‌ها: موتور و فرمان
ماهی با باله‌ی دُمی آب را به عقب هل می‌دهد و جلو می‌رود. باله‌های دیگر هر کدام کاری دارند:
- باله‌های پشتی و مخرجی، در بالا و پایینِ بدن، مثلِ تیغه‌ی قایق جلوی چرخیدن و غلتیدنِ ماهی را می‌گیرند.
- باله‌های سینه‌ای و شکمی، که جفت‌جفت در دو طرفِ بدن‌اند، برای فرمان دادن، بالا و پایین رفتن و ترمز کردن به کار می‌روند.
در دو طرفِ بدنِ ماهی خطی کم‌رنگ از سر تا دم دیده می‌شود: خطِ جانبی. زیرِ این خط یاخته‌هایی هست که کوچک‌ترین لرزش و جریانِ آب را حس می‌کنند. ماهی با آن، حتی در آبِ گل‌آلود و تاریک، شکارچی یا شکاری را که نزدیک می‌شود حس می‌کند و در دسته‌ی ماهی‌ها با دیگران هماهنگ می‌چرخد.
آبشش و بادکنکِ شنا
ماهی پیوسته آب را از دهان می‌گیرد و از روی آبشش‌ها بیرون می‌فرستد. آبشش‌ها رشته‌های نازک و سرخی دارند که پر از مویرگ‌اند. وقتی آب از رویشان می‌گذرد، اکسیژنِ حل‌شده در آب به خون می‌رود و کربن دی‌اکسید از خون به آب. روی آبشش‌ها در ماهی‌های استخوانی سرپوشِ آبششی است که از آن‌ها محافظت می‌کند و باز و بسته می‌شود.
بیشترِ ماهی‌های استخوانی درونِ بدنشان کیسه‌ای پر از گاز به نامِ بادکنکِ شنا دارند. ماهی با کم و زیاد کردنِ گازِ آن، بی‌آنکه باله بزند، در هر عمقی که بخواهد معلق می‌ماند؛ درست مثلِ زیردریایی که با پر و خالی کردنِ مخزن‌هایش بالا و پایین می‌رود.
در خانه امتحان کنید
وقتی در خانه ماهی می‌خرید، با اجازه‌ی بزرگ‌ترها پیش از پختن آن را خوب ببینید: فلس‌ها را با انگشت از دم به سر و از سر به دم بکشید و فرقش را حس کنید. باله‌ها را بشمارید، خطِ جانبی را پیدا کنید و سرپوشِ آبششی را آرام بلند کنید تا آبشش‌های سرخ را ببینید. بعد دست‌هایتان را خوب بشویید.
واژه‌های این درس
- دوکی‌شکل - شکلی با دو سرِ باریک و میانه‌ی پهن که در آب کمتر مقاومت می‌بیند.
- خطِ جانبی - خطی در دو طرفِ بدنِ ماهی که لرزش‌ها و جریانِ آب را حس می‌کند.
- سرپوشِ آبششی - صفحه‌ای که روی آبشش‌های ماهی‌های استخوانی را می‌پوشاند.
- بادکنکِ شنا - کیسه‌ای پر از گاز در بدنِ ماهی که آن را در عمقِ دلخواه نگه می‌دارد.
ایده‌ی اصلی
بدنِ ماهی برای آب ساخته شده است: شکلِ دوکی، لزجه و فلس‌های رو به عقب مقاومتِ آب را کم می‌کنند، باله‌ها حرکت و تعادل می‌دهند، خطِ جانبی حرکتِ آب را حس می‌کند، آبشش اکسیژن را از آب می‌گیرد و بادکنکِ شنا ماهی را معلق نگه می‌دارد.