اسفنج، جانوری پر از سوراخ

شاید در حمام یک لیفِ اسفنجیِ پلاستیکی داشته باشید. اما می‌دانستید که نخستین اسفنج‌های حمام جانور بودند؟ مردم قرن‌ها اسکلتِ نرمِ اسفنج‌های دریایی را از کفِ دریا جمع می‌کردند، خشک می‌کردند و با آن خود را می‌شستند. جانوری که نه سر دارد، نه دهان، نه دست و پا، و از جایش هم تکان نمی‌خورد، چطور زنده می‌ماند؟

بدنی مثلِ آبکش

اسفنج ساده‌ترین جانور است. بیشترِ اسفنج‌ها در دریا زندگی می‌کنند و به سنگی در کفِ آب چسبیده‌اند. بدنشان کیسه‌ای است که دیواره‌اش پر از سوراخ‌های ریز است و در بالایش دهانه‌ی بزرگ‌تری دارد.

راهِ زندگیِ اسفنج یک جریانِ آبِ همیشگی است: آب از سوراخ‌های ریزِ دیواره وارد می‌شود، از فضای درونی می‌گذرد و از دهانه‌ی بالایی بیرون می‌رود. چه چیزی آب را به حرکت درمی‌آورد؟ دیواره‌ی درونیِ اسفنج پوشیده از یاخته‌هایی است که هر کدام رشته‌ای بلند به نامِ تاژک دارند. تاژک‌ها پشتِ سرِ هم تکان می‌خورند و آب را جلو می‌رانند.

همه‌ی کارها با یک جریانِ آب

همین جریانِ آب همه‌ی نیازهای اسفنج را برآورده می‌کند:

• تغذیه: یاخته‌های تاژک‌دار ذره‌های ریزِ غذا، مثلِ باکتری‌ها و جلبک‌های میکروسکوپی، را از آب می‌گیرند و گوارش می‌دهند و غذا به یاخته‌های دیگر هم می‌رسد.
• تنفس: هر یاخته اکسیژن را مستقیم از آبی که از کنارش می‌گذرد می‌گیرد.
• دفع: مواد زائد همراهِ آب از دهانه‌ی بالایی بیرون می‌روند.

چون همه‌ی یاخته‌ها نزدیکِ آب‌اند، اسفنج به دستگاهِ گوارش، گردشِ خون یا تنفس نیازی ندارد. بدنش با سوزن‌های ریزی از جنسِ آهک یا شیشه، یا با رشته‌هایی پروتئینی و نرم، سفت می‌ماند. اسفنج‌های حمامِ قدیمی همین رشته‌های نرم بودند.

اسفنج‌ها برای دریا مهم‌اند: یک اسفنجِ بزرگ در یک روز هزاران لیتر آب را صاف می‌کند. خرچنگ‌ها، ماهی‌های کوچک و جلبک‌ها در سوراخ‌هایشان پناه می‌گیرند، و دانشمندان از بعضی اسفنج‌ها ماده‌هایی برای ساختنِ دارو پیدا کرده‌اند.

در خانه امتحان کنید

یک اسفنجِ ظرف‌شویی را در کاسه‌ای آب فرو کنید و بیرون بیاورید و فشار دهید. ببینید آب از کجا وارد و از کجا خارج می‌شود. حالا چند قطره رنگِ خوراکی کنارِ اسفنج در آب بریزید و اسفنج را آرام فشار دهید و رها کنید. رنگ چطور به درونِ آن کشیده می‌شود؟ اسفنجِ زنده بی‌آنکه فشارش دهیم، با تاژک‌هایش همین کار را می‌کند.

واژه‌های این درس

• اسفنج - ساده‌ترین جانور، با بدنی کیسه‌مانند و پر از سوراخ، چسبیده به کفِ آب.
• تاژک - رشته‌ی بلندی که از یاخته بیرون آمده و با تکان خوردنش آب را حرکت می‌دهد.

ایده‌ی اصلی

اسفنج ساده‌ترین جانور است. آب از سوراخ‌های ریزِ دیواره‌اش وارد و از دهانه‌ی بالا خارج می‌شود، و یاخته‌های تاژک‌دار با همین جریان غذا و اکسیژن می‌گیرند و مواد زائد را بیرون می‌فرستند، بی‌آنکه اسفنج دستگاهی در بدن داشته باشد.