فسیل‌ها در خدمتِ زمین‌شناسی
پس از هر سانحه‌ی هوایی، کارشناسان پیش از هر کاری به دنبالِ «جعبه‌ی سیاهِ» هواپیما می‌گردند؛ جعبه‌ای محکم که همه‌ی آنچه در پرواز گذشته در آن ثبت شده است. زمین هم جعبه‌های سیاهی دارد: فسیل‌ها. این جعبه‌ها جز تعیینِ سنِ لایه‌ها، چه کارِ دیگری برای ما می‌کنند؟
جست‌وجوی نفت و گاز
نفت، گاز و زغال‌سنگ را سوخت‌های فسیلی می‌نامیم، چون در زمانی بسیار طولانی از بقایای جانداران ساخته شده‌اند. نفت و گاز بیشتر از جاندارانِ ریزِ دریایی پدید آمده‌اند که پس از مرگ در رسوب‌های کفِ دریا دفن شدند. این سوخت‌ها در لایه‌های مشخصی از سنگ‌های رسوبی جمع می‌شوند و زمین‌شناس‌ها برای پیدا کردنشان قدم‌به‌قدم پیش می‌روند:
- با تصویرهای ماهواره‌ای، عکس‌های هوایی و بررسیِ سنگ‌های سطحِ زمین، جاهایی را که احتمالِ وجودِ نفت در آن‌ها هست پیدا می‌کنند.
- با فرستادنِ امواجِ لرزه‌ای به زمین و ثبتِ بازتابِ آن‌ها، شکلِ لایه‌های زیرِ زمین را نقشه‌برداری می‌کنند.
- اگر نشانه‌ها خوب بود، چاهِ اکتشافی حفر می‌کنند و از لایه‌های عمیق نمونه برمی‌دارند.
- نمونه‌ها را زیرِ میکروسکوپ می‌برند و فسیل‌های ذره‌بینیِ آن‌ها را بررسی می‌کنند. این فسیل‌ها نشان می‌دهند مته به کدام لایه، با چه سنی، رسیده و آیا آن لایه در محیطی ساخته شده که نفت در آن پدید می‌آید یا نه.
در ایران، که بخشی از بزرگ‌ترین ذخایرِ نفت و گازِ جهان را دارد، فسیل‌شناس‌های شرکت‌های نفتی هر روز با همین فسیل‌های ریز کار می‌کنند.
گواهِ جابه‌جایی قاره‌ها
یادتان هست که وگنر یکی از گواه‌هایش را از فسیل‌ها آورد؟ زمین‌شناس‌ها فسیل‌های یکسانی از جانداران را در سنگ‌های غربِ آفریقا و شرقِ آمریکای جنوبی پیدا کردند؛ دقیقاً در لبه‌هایی که مثلِ پازل در هم جا می‌افتند. این جانداران نمی‌توانستند از اقیانوس اطلس بگذرند. پس این دو قاره روزی به هم چسبیده بوده‌اند و حرکتِ ورقه‌ها بعدها آن‌ها را از هم دور کرده است.
در خانه امتحان کنید
- در یک ظرفِ پلاستیکیِ شفاف، چند لایه خاک و ماسه بریزید و در یکی از لایه‌ها چند دانه‌ی ریز، مثلاً دانه‌ی خشخاش یا کنجد، پخش کنید. این «فسیل‌های ذره‌بینی» لایه‌ی نفت‌دارِ شماست.
- از کسی بخواهید بدونِ نگاه کردن به کنارِ ظرف، با یک نی از بالا تا پایین را سوراخ کند و نی را بیرون بکشد.
- نمونه‌ی درونِ نی را روی کاغذ خالی کنید. از روی دانه‌ها بگویید مته از کدام لایه گذشته است.
واژه‌های این درس
- سوختِ فسیلی - نفت، گاز و زغال‌سنگ، که از بقایای جانداران ساخته شده‌اند.
- چاهِ اکتشافی - چاهی که برای پیدا کردن و بررسیِ ذخایرِ نفت و گاز حفر می‌شود.
- فسیلِ ذره‌بینی - فسیلِ جاندارانی آن‌قدر ریز که فقط با میکروسکوپ دیده می‌شوند.
ایده‌ی اصلی
فسیل‌ها جعبه‌ی سیاهِ گذشته‌ی زمین‌اند: فسیل‌های ذره‌بینیِ نمونه‌های چاه به پیدا کردنِ نفت و گاز کمک می‌کنند و فسیل‌های یکسان در دو سوی اقیانوس نشان می‌دهند قاره‌ها روزی به هم چسبیده بوده‌اند.