سیاره‌ها و خرده‌سیاره‌ها
تا سالِ ۲۰۰۶ میلادی، در همه‌ی کتاب‌های درسیِ دنیا نوشته بودند که سامانه‌ی خورشیدی نُه سیاره دارد. یک روز، ستاره‌شناسانِ جهان در یک نشست رأی دادند و پلوتو دیگر سیاره نبود. پلوتو که تغییری نکرده بود؛ پس چه چیزی عوض شد؟
سامانه‌ی خورشیدی
سامانه‌ی خورشیدی خورشید است و هرچه دورِ آن می‌گردد: هشت سیاره، صدها قمر، چند خرده‌سیاره، میلیون‌ها سیارک و دنباله‌دار. بیشترِ ستاره‌شناسان معتقدند همه‌ی این‌ها حدودِ ۴٫۶ میلیارد سال پیش از ابری چرخان از گاز و غبار، به نامِ سحابیِ خورشیدی، پدید آمدند. بیشترِ ابر در مرکز جمع شد و خورشید را ساخت، و باقیِ آن قرصی چرخان شد که سیاره‌ها در آن شکل گرفتند. برای همین همه‌ی سیاره‌ها در یک جهت و تقریباً در یک صفحه دورِ خورشید می‌گردند.
سیاره چیست؟
ستاره‌شناسان امروز به جرمی سیاره می‌گویند که سه ویژگی داشته باشد:
- دورِ خورشید بگردد.
- آن‌قدر جرم داشته باشد که گرانشِ خودش آن را کروی کند.
- گرانشش راهِ مدارش را از اجرامِ کوچک‌ترِ دیگر پاک کرده باشد.
پلوتو دو شرطِ اول را دارد، اما در مدارش هزاران جرمِ یخیِ دیگر هم می‌گردند و پلوتو آن‌قدر بزرگ نیست که راهش را پاک کند. برای همین از سالِ ۲۰۰۶ آن را خرده‌سیاره می‌نامند. سرس، در میانِ سیارک‌ها، و اریس، دورتر از نپتون، هم خرده‌سیاره‌اند.
سنگی و گازی
هشت سیاره دو دسته‌اند:
- سیاره‌های سنگی یا درونی: تیر (عطارد)، ناهید (زهره)، زمین و بهرام (مریخ). کوچک‌اند، سطحی سخت از سنگ و فلز دارند و قمرهای کمی دارند یا هیچ.
- سیاره‌های گازی یا بیرونی: مشتری (برجیس)، کیوان (زحل)، اورانوس و نپتون. بسیار بزرگ‌اند، بیشتر از هیدروژن و هلیم ساخته شده‌اند، حلقه و قمرهای بسیار دارند و سطحِ سختی برای ایستادن ندارند.
سیاره‌ها از خودشان نوری ندارند؛ نورِ خورشید را بازمی‌تابانند. هرچه سیاره دورتر از خورشید باشد، سالش (زمانِ یک دورِ کامل) طولانی‌تر و سطحش سردتر است. تیر هر ۸۸ روز یک دور می‌زند و نپتون هر ۱۶۵ سال.
چرا فقط زمین؟
از هشت سیاره، تا جایی که می‌دانیم، فقط روی زمین زندگی هست. تیر و ناهید برای آبِ مایع خیلی داغ‌اند و سیاره‌های گازی سطحِ سختی ندارند و بسیار سردند. مریخ امروز سرد و خشک است، اما نشانه‌هایی دارد که روزگاری روی آن آبِ روان بوده است؛ برای همین بیشترِ جست‌وجوی حیات روی مریخ است.
در خانه امتحان کنید
- با توپ‌ها و دانه‌های گوناگون در خانه، از دانه‌ی عدس تا توپِ بسکتبال، برای هر سیاره چیزی با اندازه‌ی نسبیِ درست انتخاب کنید. (اگر زمین یک دانه‌ی نخود باشد، مشتری تقریباً یک پرتقالِ کوچک است.)
- یک شبِ صاف، با یک برنامه‌ی نقشه‌ی آسمان، ناهید یا مشتری را پیدا کنید؛ پرنورتر از ستاره‌ها و بی‌چشمک‌اند.
واژه‌های این درس
- سامانه‌ی خورشیدی - خورشید و همه‌ی اجرامی که دورش می‌گردند.
- سحابیِ خورشیدی - ابرِ چرخانِ گاز و غباری که سامانه‌ی خورشیدی از آن پدید آمد.
- سیاره‌ی سنگی و گازی - دو دسته‌ی سیاره‌ها: کوچک و سنگی، یا بزرگ و بیشتر از گاز.
- خرده‌سیاره - جرمی کروی که دورِ خورشید می‌گردد اما راهِ مدارش را پاک نکرده است.
ایده‌ی اصلی
سیاره دورِ خورشید می‌گردد، کروی است و راهِ مدارش را پاک کرده است. چهار سیاره‌ی سنگیِ درونی و چهار سیاره‌ی گازیِ بیرونی داریم؛ پلوتو خرده‌سیاره است.