از آبشش تا شُش
در یک برکه‌ی بهاری، در آبِ کم‌عمقِ کنارِ نیزارها توده‌ای ژله‌ای پر از نقطه‌های سیاه پیدا می‌کنید. چند هفته بعد، آب پر از جانورانِ کوچکِ سرگنده و دُم‌داری است که شبیهِ ماهی شنا می‌کنند. چند هفته‌ی دیگر، همان‌ها با پاهای بلند از آب بیرون می‌پرند. چه بر سرِ آن «ماهی‌های» کوچک آمد؟
دو زندگی در یک عمر
نامِ دوزیستان از همین‌جا آمده است: آن‌ها بخشی از عمرشان را در آب و بخشی را در خشکی می‌گذرانند. قورباغه تخمش را در آب می‌گذارد. از هر تخم یک نوزاد بیرون می‌آید که دم دارد و با آبشش نفس می‌کشد، و جلبک و گیاهانِ آبزی می‌خورد. نوزاد در آب بزرگ می‌شود و کم‌کم تغییر می‌کند:
- اول پاهای عقبی درمی‌آیند، بعد پاهای جلویی.
- آبشش‌ها از کار می‌افتند و شُش‌ها ساخته می‌شوند؛ نوزاد گاه‌به‌گاه برای نفس کشیدن به سطحِ آب می‌آید.
- دم کوتاه و کوتاه‌تر می‌شود تا جذب شود.
- دهان پهن می‌شود و روده کوتاه‌تر؛ گیاه‌خوارِ کوچک به شکارچیِ حشره‌ها تبدیل می‌شود.
به این تغییرِ بزرگِ شکلِ بدن از نوزاد تا جانورِ بالغ دگردیسی می‌گویند.
پوستی که نفس می‌کشد
قورباغه‌ی بالغ با شُش نفس می‌کشد، اما شُش‌هایش ساده و کوچک‌اند. برای همین از راهِ پوست هم اکسیژن می‌گیرد. پوستِ دوزیستان نازک، مرطوب و بدونِ فلس است و زیرش پر از مویرگ است. اکسیژن فقط از پوستِ مرطوب می‌گذرد؛ پس دوزیستان باید نزدیکِ آب یا در جای نمناک بمانند. قورباغه‌ای که زیرِ گِلِ کفِ برکه زمستان‌خوابی می‌کند، همه‌ی اکسیژنش را از پوست می‌گیرد.
همین پوستِ نازک دوزیستان را حساس هم کرده است: سم‌ها و آلودگی‌های آب به آسانی از پوستشان می‌گذرند. برای همین کم شدنِ قورباغه‌ها در یک منطقه زنگِ خطری برای سلامتِ آب‌های آن‌جاست.
بی‌دُم و دُم‌دار
دوزیستان دو گروهِ اصلی دارند:
- دوزیستانِ بی‌دُم: قورباغه‌ها و وزغ‌ها، که دمِ نوزادیشان را در دگردیسی از دست می‌دهند. قورباغه معمولاً بدنی کشیده، پوستی صاف و لغزنده و پاهای بلند برای پریدن دارد و بیشتر در آب است؛ وزغ بدنی پهن‌تر و پوستی خشک‌تر و زبر دارد و بیشتر در خشکی می‌گردد.
- دوزیستانِ دُم‌دار: سمندرها، که دمشان در بزرگسالی هم می‌ماند. سمندرِ لرستانی با خال‌های سفید و نارنجی روی پوستِ سیاهش، فقط در جویبارهای کوهستانیِ زاگرس زندگی می‌کند و در خطرِ انقراض است.
در خانه امتحان کنید
یک دستمالِ کاغذیِ خیس و یک دستمالِ خشک را کنارِ هم روی دهانه‌ی دو لیوانِ آبِ گرم بگذارید و چند دقیقه صبر کنید. زیرِ کدام دستمال بخار بیشتر جمع می‌شود و کدام زودتر خشک می‌شود؟ فکر کنید پوستِ قورباغه زیرِ آفتابِ داغ و هوای خشک چه وضعی پیدا می‌کند.
واژه‌های این درس
- دوزیست - مهره‌داری که بخشی از عمرش را در آب و بخشی را در خشکی می‌گذراند.
- دگردیسی - تغییرِ بزرگِ شکلِ بدن از نوزاد تا جانورِ بالغ.
- تنفسِ پوستی - گرفتنِ اکسیژن از راهِ پوستِ نازک و مرطوب.
ایده‌ی اصلی
نوزادِ دوزیستان در آب با آبشش نفس می‌کشد و در دگردیسی پا، شُش و شکلِ بالغ پیدا می‌کند. دوزیستانِ بالغ با شُش و پوستِ مرطوب نفس می‌کشند، پس به آب و نم وابسته‌اند. آن‌ها دو گروهِ بی‌دُم و دُم‌دار دارند.