بدنی برای پرواز

یک هواپیمای مسافربری برای بلند شدن به چند تُن سوخت و باندی چند کیلومتری نیاز دارد. یک گنجشک با چند دانه گندم از روی شاخه بلند می‌شود، در هوا می‌چرخد و روی لبه‌ی پنجره می‌نشیند. بدنِ پرنده چه رازی دارد؟

سبک و پرتوان

پرواز انرژیِ زیادی می‌خواهد و هر گرم وزنِ اضافه آن را سخت‌تر می‌کند. بدنِ پرنده از چند راه سبک و کارآمد شده است:

• استخوان‌های توخالی: درونِ بسیاری از استخوان‌های پرنده خالی است، اما تیغه‌های کوچکی مثلِ پل‌های کوچک آن را از درون محکم کرده‌اند؛ پس استخوان سبک است ولی نمی‌شکند.
• بدنِ دوکی: مثلِ ماهی در آب، شکلِ دوکی هوا را آسان می‌شکافد.
• نداشتنِ مثانه: بیشترِ پرندگان ادرار را در بدن نگه نمی‌دارند و مواد زائد را زود و همراه با مدفوع، به شکلِ ماده‌ای سفید و خمیری، بیرون می‌دهند.
• کیسه‌های هوادار: کنارِ شُش‌ها کیسه‌هایی هست که هوا را نگه می‌دارند و آن را یک‌سویه از شُش‌ها عبور می‌دهند. به این ترتیب، هم هنگامِ دَم و هم هنگامِ بازدم هوای تازه از شُش می‌گذرد و پرنده اکسیژنِ بیشتری می‌گیرد.

سه جور پَر

پرندگان تنها جانورانِ پَردارند. پَر سه جورِ اصلی دارد:

• کُرک‌پر کوتاه و پف‌کرده است و نزدیکِ پوست هوا را نگه می‌دارد و پرنده را گرم نگه می‌دارد. لحاف‌ها و کاپشن‌های پَری از همین کُرک‌اند.
• پوش‌پر روی بدن را می‌پوشاند، شکلِ صاف و دوکیِ پرنده را می‌سازد و رنگِ پرنده را به آن می‌دهد.
• شاه‌پر بلند، محکم و صاف است و در بال و دم دیده می‌شود. پرنده با شاه‌پرهای بال پرواز می‌کند و با شاه‌پرهای دم فرمان می‌دهد.

منقار و پا

از شکلِ منقار می‌فهمیم پرنده چه می‌خورد، و از شکلِ پا که کجا زندگی می‌کند:

• منقارِ کوتاه و کلفتِ گنجشک دانه می‌شکند؛ منقارِ خمیده و تیزِ عقاب گوشت پاره می‌کند؛ منقارِ پهنِ اردک غذا را از آب صاف می‌کند؛ و منقارِ بلند و باریکِ شهدخوار به ته گل می‌رسد.
• پاهای پنجه‌دار با ناخن‌های خمیده‌ی عقاب شکار را می‌گیرند؛ پاهای پرده‌دارِ اردک پارو می‌زنند؛ و پاهای گنجشک دورِ شاخه قفل می‌شوند تا روی آن بخوابد.

پرندگان سودهای زیادی دارند: گوشت و تخمِ مرغ و بوقلمون غذای ماست، آوازِ بلبل و قناری شادی‌آور است، و پرندگانِ حشره‌خوار و دانه‌خوار آفت‌ها و علف‌های هرز را کم می‌کنند. البته گاهی هم به کشتزارها حمله می‌کنند.

در خانه امتحان کنید

یک پَرِ افتاده پیدا کنید. لبه‌اش را با انگشت از پایین به بالا بکشید تا تارهایش از هم باز شوند، بعد آن را از بالا به پایین نوازش کنید. تارها دوباره به هم می‌چسبند. با ذره‌بین نگاه کنید: تارهای کوچک قلاب‌هایی دارند که مثلِ زیپ در هم قفل می‌شوند. پس از کار دست‌ها را بشویید.

واژه‌های این درس

• کیسه‌ی هوادار - کیسه‌ای کنارِ ششِ پرنده که هوا را نگه می‌دارد و از شش عبور می‌دهد.
• کُرک‌پر - پَرِ کوتاه و پف‌کرده‌ای که پرنده را گرم نگه می‌دارد.
• پوش‌پر - پَری که روی بدن را می‌پوشاند و شکل و رنگِ پرنده را می‌سازد.
• شاه‌پر - پَرِ بلند و محکمِ بال و دم که برای پرواز است.

ایده‌ی اصلی

پرنده برای پرواز ساخته شده است: استخوان‌های توخالی و محکم، بدنِ دوکی، کیسه‌های هوادار و نداشتنِ مثانه. سه جور پَر دارد، و شکلِ منقار و پایش نشان می‌دهد چه می‌خورد و کجا زندگی می‌کند.