دندان‌ها چه می‌گویند؟
باستان‌شناسی در غاری در زاگرس جمجمه‌ی جانوری را پیدا می‌کند. گوشت و پوستی نمانده، فقط استخوان و دندان. با این حال، او با نگاهی به دندان‌ها می‌گوید این جانور چه می‌خورده است. چطور؟
دندان‌ها، ابزارِ غذا خوردن
غذای هر پستاندار ابزارِ ویژه‌ای می‌خواهد و دندان‌ها همان ابزارند. بر اساسِ غذا، پستاندارانِ جفت‌دار را در سه گروه می‌گذاریم:
- گیاه‌خواران، مثلِ گوسفند، گاو، گوزن و اسب. با دندان‌های پیشینِ تیز علف را می‌بُرند و با آسیاهای پهن و ناهموارِ ته دهان آن را مثلِ سنگِ آسیاب خرد می‌کنند. دندانِ نیش بیشترِ وقت‌ها ندارند یا کوچک است.
- گوشت‌خواران، مثلِ گرگ، یوزپلنگ و روباه. نیش‌های بلند و تیز برای گرفتن و کشتنِ شکار دارند و دندان‌های ته دهانشان تیغه‌مانند است و مثلِ قیچی گوشت را می‌بُرد.
- همه‌چیزخواران، مثلِ خرس، گراز و انسان. هم گیاه می‌خورند و هم گوشت؛ پس هر سه جور دندان را دارند، اما هیچ‌کدام به بزرگیِ دندان‌های دو گروهِ دیگر نیست.
هر کدام کاری در طبیعت
پستانداران فقط برای ما مفید نیستند که از آن‌ها غذا، پوشاک، سواری و بارکشی بگیریم؛ هر کدام در طبیعت هم نقشی دارند:
- لاشه‌خوارها، مثلِ کفتار و شغال، لاشه‌ی جانورانِ مرده را می‌خورند. بدونِ آن‌ها لاشه‌ها می‌گندیدند و بیماری‌ها پخش می‌شدند.
- شکارچی‌ها، مثلِ گرگ و یوزپلنگ، بیشتر جانورانِ پیر، بیمار یا ناتوان را می‌گیرند، چون آسان‌تر شکار می‌شوند. به این ترتیب جلوی پخش شدنِ بیماری در گله را می‌گیرند و جانورانِ سالم‌تر و چابک‌تر می‌مانند و زاد و ولد می‌کنند.
- سنجابِ ایرانی در جنگل‌های بلوطِ زاگرس، پاییز بلوط‌ها را جمع می‌کند و برای زمستان در جاهای مختلف زیرِ خاک پنهان می‌کند. بسیاری از آن‌ها را فراموش می‌کند، و بهار همان بلوط‌های فراموش‌شده جوانه می‌زنند. بدونِ سنجاب، بلوطِ سنگین نمی‌توانست از زیرِ سایه‌ی درختِ مادر دور شود.
در خانه امتحان کنید
جلوی آینه دندان‌هایتان را ببینید. دندان‌های پیشینِ تیز، نیش‌های نوک‌دار و آسیاهای پهن را پیدا کنید و بشمارید. یک تکه سیب را یک بار فقط با دندان‌های پیشین گاز بزنید و بار دیگر با آسیاها بجوید. هر دسته از دندان‌ها چه کاری می‌کند؟ از دندان‌هایتان بگویید: شما گیاه‌خوارید، گوشت‌خوار یا همه‌چیزخوار؟
واژه‌های این درس
- آسیا - دندانِ پهنِ ته دهان که غذا را خرد می‌کند.
- نیش - دندانِ بلند و نوک‌تیز برای گرفتن و پاره کردن.
- همه‌چیزخوار - جانوری که هم گیاه می‌خورد و هم گوشت.
- لاشه‌خوار - جانوری که از لاشه‌ی جانورانِ مرده تغذیه می‌کند.
ایده‌ی اصلی
دندان‌های پستاندار نشان می‌دهد چه می‌خورد: گیاه‌خوار آسیاهای پهن دارد، گوشت‌خوار نیش‌های بلند و دندان‌های تیغه‌ای، و همه‌چیزخوار هر دو را. هر گروه نقشی در طبیعت دارد: لاشه‌خوارها طبیعت را پاک می‌کنند، شکارچی‌ها گله‌ها را سالم نگه می‌دارند و سنجاب‌ها جنگل می‌کارند.