فسیل‌هایی که ساعت‌اند
مادربزرگ‌ها گاهی از روی مدلِ لباس‌ها در یک عکسِ قدیمی، بدونِ هیچ تاریخی، می‌گویند: «این عکس مالِ اوایلِ دهه‌ی پنجاه است». چون آن مدل فقط چند سال مُد بود و همه آن را می‌پوشیدند. زمین‌شناس‌ها هم با بعضی فسیل‌ها همین کار را با لایه‌های سنگ می‌کنند.
فسیلِ راهنما چیست؟
بیشترِ فسیل‌ها برای تعیینِ سن مناسب نیستند. بعضی جانداران صدها میلیون سال تقریباً بی‌تغییر زندگی کرده‌اند؛ پیدا شدنِ آن‌ها چیزِ زیادی درباره‌ی زمان نمی‌گوید. اما بعضی فسیل‌ها، که به آن‌ها فسیلِ راهنما می‌گوییم، مثلِ ساعت کار می‌کنند. فسیلِ راهنمای خوب این ویژگی‌ها را دارد:
- جاندارش فقط مدتِ نسبتاً کوتاهی در تاریخِ زمین زندگی کرده و بعد از بین رفته است؛
- در جاهای بسیار زیادی از زمین پخش بوده است؛
- فراوان بوده، پس فسیل‌هایش زیاد پیدا می‌شود؛
- شناختنش آسان است.
آمونیت‌ها، خویشاوندانِ کهنِ هشت‌پاها با صدف‌های پیچ‌دار، و تریلوبیت‌ها، بندپایانِ دریاییِ کهن، از معروف‌ترین فسیل‌های راهنما هستند. گونه‌های آن‌ها پشتِ سرِ هم آمدند و رفتند و هر گونه نشانه‌ی بازه‌ی زمانیِ مشخصی است.
سن دادن به لایه‌ها
هر لایه‌ی رسوبی هم‌سنِ جاندارانی است که هنگامِ ته‌نشین شدنش در آن دفن شده‌اند. پس اگر در لایه‌ای فسیلِ راهنمای جانداری پیدا شود که حدودِ ۱۲۰ میلیون سال پیش می‌زیسته، آن لایه هم تقریباً ۱۲۰ میلیون سال عمر دارد. حالا می‌توانیم قاعده‌های درسِ پیش را هم به کار ببریم: لایه‌ی زیرِ آن قدیمی‌تر است و لایه‌ی رویش جوان‌تر.
جور کردنِ لایه‌های دور از هم
فرض کنید در دو دره که صدها کیلومتر از هم دورند، در هرکدام لایه‌ای پیدا شود که یک فسیلِ راهنمای یکسان دارد. حتی اگر رنگ و جنسِ این دو لایه فرق کند، می‌دانیم که هر دو تقریباً در یک زمان ساخته شده‌اند. زمین‌شناس‌ها با همین روش لایه‌های سراسرِ یک کشور، و حتی دو سوی یک اقیانوس، را با هم جور می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- از عکس‌های خانوادگیِ سال‌های مختلف، چند عکس را بدونِ نگاه کردن به تاریخشان کنارِ هم بگذارید.
- دنبالِ «فسیلِ راهنما» بگردید: چیزی که فقط چند سال وجود داشته و در همه‌ی عکس‌های آن سال‌ها دیده می‌شود؛ مثلاً یک مدلِ گوشی، یک ماشین یا یک مدلِ موی خاص.
- با همین نشانه‌ها عکس‌ها را به ترتیب بچینید و بعد با تاریخِ واقعی‌شان مقایسه کنید.
واژه‌های این درس
- فسیلِ راهنما - فسیلی که سنِ لایه‌ی دربرگیرنده‌اش را نشان می‌دهد.
- آمونیت - جانورِ دریاییِ کهن با صدفِ مارپیچ، خویشاوندِ هشت‌پاها.
- تریلوبیت - بندپای دریاییِ کهن با بدنی سه‌بخشی.
ایده‌ی اصلی
فسیلِ راهنما از جانداری است که مدتِ کوتاهی، اما فراوان و در همه‌جا، زندگی کرده و شناختنش آسان است. با آن سنِ تقریبیِ لایه‌ها را تعیین می‌کنیم و لایه‌های هم‌سنِ جاهای دور از هم را پیدا می‌کنیم.