جلبک‌ها و آغازیانِ دیگر
کنارِ یک برکه یا جوی، رشته‌های سبز و لزجی روی آب شناورند. بیشترِ ما فکر می‌کنیم این‌ها نوعی گیاهِ آبی‌اند. اما زیست‌شناس‌ها آن‌ها را در گروهِ گیاهان نمی‌گذارند. این رشته‌های سبز جلبک‌اند، و جلبک‌ها در سلسله‌ای قرار دارند که شاید تا امروز کمتر نامش را شنیده باشید: آغازیان.
سلسله‌ای گوناگون
آغازیان جاندارانی‌اند که یاخته‌شان هسته دارد اما نه گیاه‌اند، نه جانور و نه قارچ. بیشترشان تک‌یاخته‌ای‌اند و در آب یا جاهای مرطوب زندگی می‌کنند. در یک قطره آبِ برکه، زیرِ میکروسکوپ، انواعِ زیادی از آن‌ها را می‌شود دید.
آغازیان غذایشان را به دو راهِ متفاوت به دست می‌آورند:
- جلبک‌ها سبزینه دارند و مثلِ گیاهان با فتوسنتز غذا می‌سازند. بعضی تک‌یاخته‌ای‌اند، بعضی رشته‌ای، و جلبک‌های دریاییِ بزرگ پریاخته‌ای‌اند و گاهی چند متر بلند می‌شوند. با این همه ریشه، ساقه و برگِ واقعی ندارند.
- آغازیانی مثلِ پارامسی و آمیب سبزینه ندارند. پارامسی با مژه‌های ریزش شنا می‌کند و ذره‌های غذا را به درونِ شیارِ دهان‌مانندش می‌کشد. آمیب بازوهای کُندی بیرون می‌دهد، دورِ تکه‌ای غذا می‌پیچد و آن را به درونِ یاخته می‌برد.
جلبک‌ها و زندگی در آب
جلبک‌ها آغازِ بیشترِ زنجیره‌های غذایی در دریاها و دریاچه‌ها هستند. جانورانِ بسیار ریز جلبک‌ها را می‌خورند، ماهی‌های کوچک آن جانوران را، و ماهی‌های بزرگ‌تر ماهی‌های کوچک را. جلبک‌ها با فتوسنتز سهمِ بزرگی از اکسیژنِ هوای زمین را هم می‌سازند. هر نفسی که می‌کشید، احتمالاً بخشی از اکسیژنش را جلبک‌هایی در یک دریای دوردست ساخته‌اند.
جلبک در زندگیِ ما
از جلبک‌ها ماده‌ای ژله‌مانند به نامِ آگار می‌گیرند که در آزمایشگاه برای کشتِ باکتری‌ها و در بعضی شیرینی‌ها به کار می‌رود. از جلبک‌ها مکمل‌های غذایی و ویتامین و موادِ بهداشتی هم می‌سازند، و در بعضی کشورها جلبکِ دریایی بخشی از غذای روزانه است. دانشمندان حتی تلاش می‌کنند از جلبک‌ها سوختی پاک بسازند.
گروهی از آغازیانِ تک‌یاخته‌ای به نامِ دیاتوم پوسته‌های زیبا و ریزی از سیلیس، همان ماده‌ی سازنده‌ی شیشه، دارند. پوسته‌ی دیاتوم‌های مرده در تهِ دریاها لایه‌های ضخیمی ساخته که در صنعت به کار می‌رود.
در خانه امتحان کنید
یک شیشه‌ی شفاف را پر از آب کنید و چند برگِ خشک یا مشتی علف درونش بیندازید. شیشه را بدونِ در، یک تا دو هفته کنارِ پنجره‌ی آفتابی بگذارید. رنگِ آب چه تغییری می‌کند؟ اگر به میکروسکوپِ مدرسه دسترسی دارید، قطره‌ای از آن را ببینید. بعد آب را دور بریزید و دست‌هایتان را بشویید.
واژه‌های این درس
- آغازیان - سلسله‌ای از جاندارانِ بیشتر تک‌یاخته‌ای و هسته‌دار.
- جلبک - آغازیِ سبزینه‌داری که فتوسنتز می‌کند.
- آگار - ماده‌ای ژله‌مانند که از جلبک‌ها به دست می‌آید.
- دیاتوم - آغازیِ تک‌یاخته‌ای با پوسته‌ای از سیلیس.
ایده‌ی اصلی
آغازیان جاندارانی بیشتر تک‌یاخته‌ای و هسته‌دارند. جلبک‌ها فتوسنتز می‌کنند و آغازِ زنجیره‌های غذایی در آب‌اند، و آغازیانی مثلِ آمیب و پارامسی غذایشان را می‌گیرند.