همیاری، هم‌سفرگی، انگلی

مارماهیِ درشتی با دندان‌های تیز در سوراخِ صخره‌ای کمین کرده است. میگوی کوچکی بی‌ترس به سویش می‌رود، به درونِ دهانِ بازش می‌خزد و میانِ دندان‌هایش را می‌گردد. مارماهی دهانش را نمی‌بندد. چرا شکارچی، شکاری را که به دهانش آمده نمی‌خورد؟

سه شکلِ هم‌زیستی

در هر بوم‌سازگان، میانِ جانداران سه جور رابطه‌ی اصلی می‌بینیم: هم‌زیستی، شکار و شکارچی و رقابت. این درس درباره‌ی هم‌زیستی است، یعنی زندگیِ نزدیکِ دو جاندارِ متفاوت با هم. هم‌زیستی سه شکل دارد که هر کدام نامی دارد:

• همیاری: هر دو جاندار سود می‌برند. میگوی تمیزکننده انگل‌ها و تکه‌های غذای میانِ دندان‌های مارماهی را می‌خورد؛ میگو غذا می‌گیرد و دهانِ مارماهی تمیز و سالم می‌ماند. زنبورِ عسل و گلِ گل‌دار هم هم‌یارند: زنبور شهد و گرده می‌گیرد و گل گرده‌افشانی می‌شود. زنبورِ عسل از مهم‌ترین گرده‌افشان‌هاست، چون در هر سفر فقط سراغِ یک جور گل می‌رود و گرده را به گلِ هم‌جنس می‌رساند.
• هم‌سفرگی: یک جاندار سود می‌برد و دیگری نه سودی می‌برد نه زیانی. ماهی‌های کوچکی همراهِ کوسه شنا می‌کنند و از پس‌مانده‌ی شکارِ آن می‌خورند؛ کوسه از حضورِ آن‌ها چیزی به دست نمی‌آورد و چیزی هم از دست نمی‌دهد.
• انگلی: یکی سود می‌برد و دیگری زیان می‌بیند. کنه خونِ انسان یا دام را می‌مکد و می‌تواند بیماری هم منتقل کند. کرم‌های انگلی که در این فصل دیدیم هم همین‌طورند.

دو جاندار، یک موجودِ تازه

گاهی هم‌زیستی آن‌قدر نزدیک می‌شود که از دو جاندار موجودی تازه ساخته می‌شود. گلسنگ چنین موجودی است: رشته‌های یک قارچ، جلبک‌های ریزی را در میانِ خود جا داده‌اند. قارچ آب و مواد معدنی را برای جلبک فراهم می‌کند و جلبک با فتوسنتز برای خودش و قارچ کربوهیدرات می‌سازد. گلسنگ‌ها کارهای مهمی می‌کنند:

• روی سنگِ لخت می‌رویند و با اسیدهایی که می‌سازند، آرام‌آرام سنگ را خرد می‌کنند؛ پس نخستین سازندگانِ خاک در جاهایی‌اند که هیچ خاکی نیست.
• غذای بعضی جانوران‌اند، مثلِ گوزن‌های شمالی در زمستان‌های سرد.
• از آن‌ها رنگ و دارو به دست می‌آید؛ کاغذِ تورنسل، که در آزمایشگاه اسید و باز را با آن می‌شناسیم، در اصل از رنگِ گلسنگ ساخته می‌شد.
• بسیاری از گلسنگ‌ها به آلودگیِ هوا، به‌ویژه گازهای گوگرددار، بسیار حساس‌اند و از بین می‌روند. پس جایی که درختانش پوشیده از گلسنگ است، هوایی پاکیزه دارد، و از میان رفتنِ گلسنگ‌ها نشانه‌ی آلودگیِ هواست.

در خانه امتحان کنید

در دو جای متفاوت، یکی پارکی دور از خیابان و دیگری کنارِ خیابانی شلوغ، تنه‌ی پنج درخت را نگاه کنید و بشمارید روی چند تا گلسنگ هست. نتیجه‌ی دو جا را مقایسه کنید. چه چیزی درباره‌ی هوای آن دو جا می‌فهمید؟

واژه‌های این درس

• همیاری - هم‌زیستی‌ای که در آن هر دو جاندار سود می‌برند.
• هم‌سفرگی - هم‌زیستی‌ای که در آن یکی سود می‌برد و دیگری بی‌سود و بی‌زیان می‌ماند.
• انگلی - هم‌زیستی‌ای که در آن یکی سود می‌برد و میزبان زیان می‌بیند.
• گلسنگ - موجودی که از هم‌زیستیِ یک قارچ و یک جلبک ساخته شده است.

ایده‌ی اصلی

هم‌زیستی سه شکل دارد: همیاری که هر دو سود می‌برند، هم‌سفرگی که فقط یکی سود می‌برد و دیگری بی‌اثر می‌ماند، و انگلی که میزبان زیان می‌بیند. گلسنگ، هم‌زیستیِ قارچ و جلبک، خاک می‌سازد و حساسیتش به هوای آلوده آن را نشانه‌ای از پاکیِ هوا کرده است.