قاره‌هایی که جابه‌جا می‌شوند
اگر از جاده‌های البرز یا زاگرس گذشته باشید، حتماً لایه‌های سنگی را دیده‌اید که مثلِ ورقه‌های کاغذِ مچاله خم شده‌اند. چه نیرویی می‌تواند کوهی را این‌طور خم کند؟ پاسخ در حرکتی است که آن‌قدر آهسته است که هیچ‌کس در زندگی‌اش آن را حس نمی‌کند: حرکتِ قاره‌ها. اما مگر قاره‌ها هم حرکت می‌کنند؟
یادآوری: سنگ‌کره روی سست‌کره
در دبستان دیدیم که لایه‌ی بیرونی و سختِ زمین، یعنی سنگ‌کره، یک تکه نیست و از چند ورقه ساخته شده است. این ورقه‌ها روی لایه‌ای نرم و خمیری به نامِ سست‌کره قرار دارند که بخشی از گوشته است. قاره‌ها روی همین ورقه‌ها سوارند؛ پس وقتی ورقه‌ها جابه‌جا شوند، قاره‌ها هم با آن‌ها جابه‌جا می‌شوند.
زمانی که همه‌ی خشکی‌ها یکی بودند
زمین‌شناس‌ها با بررسیِ سنگ‌ها و فسیل‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که حدودِ ۲۰۰ میلیون سال پیش تقریباً همه‌ی خشکی‌های زمین به هم چسبیده بودند و یک خشکیِ بسیار بزرگ می‌ساختند. نامِ این خشکی را پانگه‌آ گذاشته‌اند، یعنی «همه‌ی خشکی‌ها». دورتادورِ پانگه‌آ را اقیانوسی بسیار بزرگ گرفته بود به نامِ پانتالاسا، یعنی «همه‌ی دریاها».
از یک خشکی تا هفت قاره
میلیون‌ها سال بعد، پانگه‌آ شکافت و به دو خشکیِ کوچک‌تر تقسیم شد: لورازیا در شمال و گُندوانا در جنوب. میانِ این دو، دریایی به نامِ تتیس پدید آمد. لورازیا بعدها آمریکای شمالی، اروپا و بیشترِ آسیا را ساخت و گُندوانا آمریکای جنوبی، آفریقا، هند، استرالیا و قطبِ جنوب را.
این دو خشکی هم کم‌کم تکه‌تکه شدند و تکه‌ها از هم دور شدند. سفرِ هند از همه دیدنی‌تر است: هند از کنارِ آفریقا و قطبِ جنوب جدا شد، میلیون‌ها سال به سمتِ شمال آمد و سرانجام به آسیا خورد. دریای تتیس هم کم‌کم میانِ قاره‌ها بسته شد؛ تکه‌هایی از کفِ آن را امروز در کوه‌های ایران می‌بینیم.
این جابه‌جایی هنوز تمام نشده است. قاره‌ها امروز هم سالی چند سانتی‌متر حرکت می‌کنند. شاید میلیون‌ها سال بعد، نقشه‌ی جهان باز هم شکلِ دیگری داشته باشد.
در خانه امتحان کنید
- یک نقشه‌ی جهان را روی مقوا بچسبانید یا بکشید.
- قاره‌ها را با قیچی جدا کنید (با کمکِ یک بزرگ‌تر).
- سعی کنید آن‌ها را مثلِ پازل کنارِ هم بچینید تا یک خشکیِ بزرگ بسازید. لبه‌ی کدام قاره‌ها بهتر با هم جور می‌شوند؟ کدام‌ها اصلاً جور نمی‌شوند؟ چرا ممکن است لبه‌ی بعضی قاره‌ها دقیق با هم جور نشود؟
واژه‌های این درس
- پانگه‌آ - خشکیِ بزرگی که حدودِ ۲۰۰ میلیون سال پیش همه‌ی قاره‌ها را در خود داشت.
- پانتالاسا - اقیانوسِ بزرگی که دورِ پانگه‌آ بود.
- لورازیا و گُندوانا - دو خشکیِ شمالی و جنوبی که از شکافتنِ پانگه‌آ پدید آمدند.
- تتیس - دریایی که میانِ لورازیا و گُندوانا بود.
ایده‌ی اصلی
قاره‌ها روی ورقه‌های سنگ‌کره سوارند و جابه‌جا می‌شوند. حدودِ ۲۰۰ میلیون سال پیش همه‌ی خشکی‌ها یک تکه بودند، پانگه‌آ، که به لورازیا و گُندوانا شکست و تکه‌هایش قاره‌های امروزی را ساختند.