چه کسی فسیل می‌شود؟
هر سال میلیاردها برگ از درختان می‌افتد، میلیون‌ها پرنده و ماهی و حشره می‌میرند. اگر همه‌ی آن‌ها فسیل می‌شدند، زمین زیرِ پایمان پر از فسیل بود. اما فسیل پیدا کردن آن‌قدر سخت است که فسیل‌شناس‌ها گاهی سال‌ها برای یک اسکلتِ کامل جست‌وجو می‌کنند. چرا فقط تعدادِ کمی از جانداران فسیل می‌شوند؟
فسیل چیست؟
در دبستان دیدیم که فسیل بقایا یا اثری از جاندارانِ گذشته است که در سنگ‌ها و رسوب‌ها مانده است. فسیل‌شناس‌ها از فسیل‌ها مثلِ سندهایی برای بازسازیِ تاریخچه‌ی زمین استفاده می‌کنند. بیشترِ فسیل‌ها در سنگ‌های رسوبی پیدا می‌شوند، چون این سنگ‌ها از رسوب‌هایی ساخته شده‌اند که لایه‌لایه روی جانداران ته‌نشین شده و آن‌ها را پوشانده‌اند.
دو شرطِ فسیل شدن
پس از مرگِ هر جاندار، هوا، آب، گرما، باکتری‌ها، قارچ‌ها و جانورانِ لاشه‌خوار دست به کار می‌شوند و بدنِ آن را تجزیه می‌کنند. برای اینکه چیزی از آن بماند، معمولاً دو شرط لازم است:
- بخش‌های سخت. استخوان، دندان، فلس، پوسته‌ی سختِ حشرات و صدف‌های آهکی دیرتر از بخش‌های نرم از بین می‌روند. برای همین جاندارانی که این بخش‌ها را داشته‌اند، بسیار بیشتر از کرم‌ها و عروس‌های دریایی فسیل شده‌اند.
- دفن شدنِ سریع. جسد باید زود و پیش از آنکه تجزیه شود، زیرِ رسوب برود و از اکسیژن و تجزیه‌کننده‌ها دور بماند.
چرا دریا بهتر از بیابان؟
در کفِ دریاها و دریاچه‌ها رسوب همیشه در حالِ ته‌نشین شدن است و جسدها را زود می‌پوشاند. در بیابان، جسد روی زمین می‌ماند، آفتاب و باد و لاشه‌خوارها به آن می‌رسند و پیش از آنکه چیزی آن را بپوشاند از بین می‌رود. برای همین بیشترِ فسیل‌های جهان از جاندارانِ دریایی‌اند.
جاهای ویژه
گاهی جانداری در جایی می‌افتد که تجزیه‌کننده‌ها اصلاً به آن نمی‌رسند. آن‌وقت حتی بخش‌های نرم هم می‌مانند:
- در صمغِ درختان، که سفت می‌شود و کهربا می‌سازد، حشره‌ها و عنکبوت‌ها با بال و پا مانده‌اند.
- در یخچال‌های طبیعی و خاکِ همیشه یخ‌زده‌ی سیبری، ماموت‌ها با پوست و مو پیدا شده‌اند.
- زیرِ خاکسترِ آتشفشان یا در معدن‌های نمک هم جانداران و حتی انسان‌ها مانده‌اند؛ مانندِ «مردانِ نمکی» که در معدنِ نمکِ چهرآباد در استانِ زنجان پیدا شده‌اند.
در خانه امتحان کنید
- دو تکه نان یا دو برشِ سیب بردارید.
- یکی را در ظرفی باز در هوای آشپزخانه بگذارید و دیگری را در یک کیسه‌ی زیپ‌دار، با بیرون کشیدنِ هوای کیسه، در یخچال.
- یک هفته هر روز نگاه کنید. کدام زودتر کپک می‌زند و خراب می‌شود؟ این چه ربطی به فسیل شدن دارد؟
واژه‌های این درس
- فسیل - بقایا یا اثرِ جاندارانِ گذشته در سنگ یا رسوب.
- تجزیه‌کننده - جانداری که بدنِ جاندارانِ مرده را از هم می‌پاشد، مثلِ باکتری‌ها و قارچ‌ها.
- کهربا - صمغِ درخت که در گذرِ زمانِ طولانی سفت شده است.
ایده‌ی اصلی
جانداری فسیل می‌شود که بخش‌های سخت داشته باشد و زود، دور از هوا و تجزیه‌کننده‌ها، دفن شود؛ برای همین بیشترِ فسیل‌ها دریایی‌اند. در صمغ، یخ، خاکستر یا نمک حتی بخش‌های نرم هم می‌مانند.