دو نوع آوند

برگ‌های یک درختِ گردو در آفتاب قند می‌سازند. اما ریشه‌های همان درخت، چند متر پایین‌تر و در تاریکیِ خاک، هم به این قند نیاز دارند. از طرفِ دیگر، آب و مواد معدنی در خاک‌اند و برگ‌ها بدونِ آن‌ها کاری از پیش نمی‌برند. پس در درخت دو مسیرِ رفت‌وآمد لازم است: یکی از پایین به بالا و یکی از برگ‌ها به همه‌جا. این مسیرها کجا هستند؟

بافتِ آوندی

در دبستان دیدیم که آب از راهِ لوله‌های باریکی به نامِ آوند از ریشه به برگ می‌رود. حالا دقیق‌تر نگاه کنیم. بیشترِ گیاهان بافتی به نامِ بافتِ آوندی دارند که در سراسرِ ریشه، ساقه و برگ کشیده شده است. این بافت دو نوع لوله دارد:

• آوندِ چوبی آب و مواد معدنیِ حل‌شده در آن را از ریشه به ساقه و برگ‌ها می‌برد. به این مایع شیره‌ی خام می‌گوییم. جریان در آوندِ چوبی همیشه رو به بالاست.
• آوندِ آبکش قند و موادی را که در برگ‌ها ساخته شده، همراه با آب، به همه‌ی بخش‌های گیاه می‌برد: به ریشه، به ساقه، به میوه‌ها و جوانه‌ها. به این مایع شیره‌ی پرورده می‌گوییم.

نامِ آوندها از کجا آمده؟

دیواره‌های میانیِ آوندِ آبکش مثلِ تهِ آبکشِ آشپزخانه سوراخ‌سوراخ است؛ نامش از همین‌جا آمده است. دیواره‌ی آوندهای چوبی ماده‌ای محکم دارد که همان جنسِ چوب است، و آن را سفت و ایستاده نگه می‌دارد.

رگبرگ‌هایی که روی هر برگ می‌بینید، دسته‌هایی از آوندهای چوبی و آبکش‌اند که کنارِ هم کشیده شده‌اند. در تنه‌ی درختان، آوندِ آبکش لایه‌ی نازکی درست زیرِ پوست است و بیشترِ چوبِ تنه، آوندهای چوبیِ قدیمی است. هر سال لایه‌ی تازه‌ای از آوندِ چوبی ساخته می‌شود و حلقه‌های سالانه‌ی تنه را می‌سازد.

اگر آوندِ آبکش بریده شود

چون آوندِ آبکش درست زیرِ پوست است، اگر دورتادورِ تنه‌ی درختی را ببُرند یا جانوری پوستِ آن را دورتادور بجود، قندِ برگ‌ها دیگر به ریشه نمی‌رسد. ریشه کم‌کم از گرسنگی می‌میرد و پس از آن کلِ درخت خشک می‌شود. برای همین است که نباید روی تنه‌ی درختان یادگاری کَند یا پوستشان را کَند.

در خانه امتحان کنید

یک ساقه‌ی کرفس یا یک گلِ سفیدِ شاخه‌دار را در لیوانی آب با چند قطره رنگِ خوراکیِ تند بگذارید. یک روز بعد، با کمکِ یک بزرگ‌تر ساقه را به‌صورتِ عرضی ببُرید. نقطه‌های رنگی را می‌بینید؟ رنگ از کدام آوندها بالا رفته است، چوبی یا آبکش؟

واژه‌های این درس

• آوندِ چوبی - لوله‌هایی که آب و مواد معدنی را از ریشه بالا می‌برند.
• آوندِ آبکش - لوله‌هایی که شیره‌ی شیرینِ برگ‌ها را به همه‌ی بخش‌های گیاه می‌برند.
• شیره‌ی خام - آب و مواد معدنی در آوندِ چوبی.
• شیره‌ی پرورده - آب و قند و موادِ ساخته‌شده در برگ، در آوندِ آبکش.

ایده‌ی اصلی

گیاهان دو نوع آوند دارند: آوندِ چوبی شیره‌ی خام را از ریشه بالا می‌برد و آوندِ آبکش شیره‌ی پرورده را از برگ‌ها به همه‌ی بخش‌های گیاه می‌رساند. بیشترِ چوبِ درختان آوندِ چوبی است.