بندپایان، پرجمعیت‌ترین جانوران
اگر همه‌ی مورچه‌های روی زمین را در یک کفه‌ی ترازو و همه‌ی آدم‌ها را در کفه‌ی دیگر بگذاریم، معلوم نیست کدام سنگین‌تر باشد. در یک باغِ کوچک ممکن است تعدادِ حشره‌ها از همه‌ی مردمِ یک شهر بیشتر باشد. این جانورانِ کوچک چه چیزی دارند که این‌قدر موفق شده‌اند؟
زره‌ای که باید عوض شود
نامِ بندپایان از پاهایشان آمده است: پا و بدنشان از بندهایی ساخته شده که با مفصل به هم وصل‌اند. بندپایان اسکلتِ بیرونیِ سختی دارند که مثلِ زره از اندام‌های درونی محافظت می‌کند، جلوی خشک شدنِ بدن را می‌گیرد و ماهیچه‌ها از درون به آن چسبیده‌اند.
اما زره یک عیب دارد: بزرگ نمی‌شود. برای همین بندپا گاه‌به‌گاه پوست‌اندازی می‌کند: اسکلتِ کهنه را می‌شکافد، از آن بیرون می‌آید، بدنش را پیش از سفت شدنِ اسکلتِ تازه بزرگ می‌کند و چند ساعت تا سفت شدنِ زره‌ی تازه پنهان می‌ماند، چون در این مدت بی‌دفاع است.
چهار گروه، با شمردنِ پاها
بندپایان را با شمردنِ پاهای حرکتی‌شان در چهار گروه می‌گذارند:
| گروه | پاهای حرکتی | نمونه |
|---|---|---|
| حشره‌ها | ۶ | ملخ، زنبور، پروانه، پشه |
| عنکبوتیان | ۸ | عنکبوت، عقرب، رتیل، کنه |
| سخت‌پوستان | ۱۰ یا بیشتر | خرچنگ، میگو، خرخاکی |
| هزارپایان | بسیار زیاد | هزارپا، صدپا |
خرچنگ و میگو ده پای حرکتی دارند و خرخاکی، که سخت‌پوستی خشکی‌زی است، چهارده. هزارپاها، با وجودِ نامشان، هیچ‌وقت هزار پا ندارند؛ بیشترشان چند ده تا چند صد پا دارند.
از نزدیک: بدنِ یک حشره
حشره‌ها فراوان‌ترین بندپایان‌اند. بدنشان سه بخش دارد: سر با یک جفت شاخک، دو چشمِ مرکب که از صدها چشمِ کوچک ساخته شده‌اند، چند چشمِ ساده، و قطعاتِ دهانی؛ سینه که شش پا و بیشترِ وقت‌ها دو جفت بال به آن وصل است؛ و شکم که در دو طرفش ردیفی از سوراخ‌های تنفسی دارد. حشره با شش نفس نمی‌کشد: هوا از این سوراخ‌ها وارد لوله‌هایی می‌شود که به همه‌ی بدن می‌رسند.
ما بیشتر از زیانِ حشره‌ها شنیده‌ایم: ملخ‌هایی که مزرعه را می‌خورند، موریانه‌ای که چوب را، پشه‌ای که بیماری می‌رساند. اما جهانِ بی‌حشره جهانی گرسنه است: بیشترِ میوه‌ها و سبزی‌ها بدونِ گرده‌افشانیِ حشره‌ها ساخته نمی‌شوند؛ عسل و موم و ابریشم کارِ آن‌هاست؛ ماهی‌های آبِ شیرین و بسیاری از پرندگان از آن‌ها تغذیه می‌کنند؛ و سوسک‌ها و مگس‌ها لاشه‌ها را از طبیعت پاک می‌کنند. عنکبوت‌ها هم با تارهایشان هر سال میلیاردها حشره‌ی مزاحم را شکار می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
اگر یک ملخ یا سوسکِ مرده پیدا کردید، آن را روی کاغذِ سفید بگذارید و با ذره‌بین ببینید. سه بخشِ بدن، شش پا، شاخک‌ها و چشم‌های مرکب را پیدا کنید و بکشید. بعد دست‌هایتان را بشویید.
واژه‌های این درس
- بندپا - جانوری با اسکلتِ بیرونیِ سخت و پاهای بندبند.
- پوست‌اندازی - بیرون آمدنِ بندپا از اسکلتِ کهنه و ساختنِ اسکلتِ بزرگ‌تر.
- چشمِ مرکب - چشمی که از صدها چشمِ کوچکِ کنارِ هم ساخته شده است.
- سوراخِ تنفسی - سوراخ‌های ریزی در دو طرفِ بدنِ حشره که هوا از آن‌ها وارد می‌شود.
ایده‌ی اصلی
بندپایان اسکلتِ بیرونی و پاهای بندبند دارند و با پوست‌اندازی بزرگ می‌شوند. با شمردنِ پاهای حرکتی، آن‌ها را در چهار گروهِ حشره‌ها، عنکبوتیان، سخت‌پوستان و هزارپایان می‌گذاریم؛ و حشره‌ها، فراوان‌ترینِ آن‌ها، برای گرده‌افشانی، غذا و پاکیزگیِ طبیعت لازم‌اند.