نرم‌تنان، از حلزون تا هشت‌پا
یک حلزونِ باغچه، صدفی که در ساحلِ خلیج فارس پیدا می‌کنید، و هشت‌پایی که می‌تواند رنگش را در یک لحظه عوض کند و از سوراخی به اندازه‌ی یک سکه بگذرد. باورتان می‌شود این سه خویشاوندِ نزدیکِ هم باشند؟
نرم، بی‌حلقه، با صدف
نرم‌تنان جانورانی‌اند با بدنِ نرم و بدونِ حلقه؛ پس با کرم‌های حلقوی فرق دارند. بیشترشان پوشش یا صدفی سخت و آهکی دارند که بدنِ نرمشان را در بر می‌گیرد و از آن محافظت می‌کند. بیشترِ نرم‌تنان در آب، چه دریا و چه آبِ شیرین، زندگی می‌کنند و بعضی هم در خشکی. سه گروهِ آشنای آن‌ها:
- حلزون‌ها و لیسه‌ها: روی یک پای ماهیچه‌ای و پهن می‌خزند و راهشان را با لایه‌ای از لزجه هموار می‌کنند. حلزون صدفی پیچ‌خورده دارد و لیسه صدفی ندارد.
- دوکفه‌ای‌ها: مثلِ صدفِ خوراکی و صدفِ مروارید. صدفشان دو نیمه دارد که با لولایی به هم وصل‌اند. بیشترشان آب را از آبشش‌هایشان می‌گذرانند و ذره‌های غذا را از آن صاف می‌کنند.
- هشت‌پا و ده‌پا: باهوش‌ترین بی‌مهره‌ها. پای آن‌ها به بازوهایی دورِ سر تبدیل شده است. هشت‌پا هشت بازو دارد، و ده‌پا، یعنی ماهیِ مرکب و اسکوئید، ده بازو. صدفشان یا بسیار کوچک و درونی است یا اصلاً نیست.
مرواریدِ خلیج فارس
اگر ذره‌ای مزاحم، مثلاً یک دانه‌ی ریزِ شن یا یک انگلِ کوچک، به درونِ صدفِ دوکفه‌ای راه پیدا کند، صدف نمی‌تواند آن را بیرون بیندازد. پس دورش را لایه‌لایه با همان ماده‌ی براقی می‌پوشاند که درونِ صدفش را می‌سازد. پس از چند سال، ذره‌ی مزاحم به یک مروارید تبدیل شده است.
مرواریدهای خلیج فارس از قدیم از بهترین مرواریدهای جهان بوده‌اند. غواصانِ بندرهای جنوب صدها سال بی‌هیچ وسیله‌ای، با نفسی حبس‌شده، به کفِ دریا می‌رفتند تا صدف جمع کنند. امروز در بسیاری از کشورها صدفِ مرواریدساز را پرورش می‌دهند.
دوست یا دشمن؟
نرم‌تنان سودهای زیادی دارند: غذای خوبی‌اند، از صدفشان زیورآلات و کلسیمِ دارویی می‌سازند، و دوکفه‌ای‌ها آبِ دریا را صاف می‌کنند. اما بعضی هم زیان دارند: حلزون و لیسه برگِ کاهو و کلم را می‌خورند و از آفت‌های باغ‌اند، و بعضی حلزون‌های آبِ شیرین میزبانِ نوزادِ کرم‌های انگل‌اند.
در خانه امتحان کنید
یک حلزونِ باغچه را آرام روی یک شیشه‌ی تمیز یا لیوانِ شفاف بگذارید و از زیر نگاهش کنید. موج‌هایی را که روی پای ماهیچه‌ای‌اش پیش می‌روند و ردِ لزجه‌ی پشتِ سرش را ببینید. بعد حلزون را به همان‌جا که پیدایش کرده بودید برگردانید و دست‌هایتان را بشویید.
واژه‌های این درس
- نرم‌تن - جانوری با بدنِ نرم و بی‌حلقه که بیشترِ وقت‌ها صدفی سخت دارد.
- صدف - پوششِ سخت و آهکی‌ای که بدنِ بسیاری از نرم‌تنان را در بر می‌گیرد.
- دوکفه‌ای - نرم‌تنی که صدفش دو نیمه‌ی لولادار دارد.
ایده‌ی اصلی
نرم‌تنان بدنی نرم و بی‌حلقه دارند و بیشترشان صدف‌دارند. حلزون‌ها، دوکفه‌ای‌ها و هشت‌پا و ده‌پا سه گروهِ آن‌ها هستند، و صدفِ دوکفه‌ای با پوشاندنِ یک ذره‌ی مزاحم مروارید می‌سازد.