گواه‌های جابه‌جایی قاره‌ها
فرض کنید کسی به شما بگوید خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنید، هزار سال پیش ده متر آن طرف‌تر بوده است. حتماً از او می‌خواهید دلیل بیاورد. بیش از صد سال پیش، دانشمندی آلمانی به نامِ آلفرد وگنر حرفی بسیار عجیب‌تر زد: «قاره‌ها جابه‌جا شده‌اند». او برای این حرف چه دلیلی داشت؟
چهار گواه
وگنر سال‌ها نقشه‌ها، سنگ‌ها و فسیل‌ها را بررسی کرد و این گواه‌ها را کنارِ هم گذاشت:
- لبه‌هایی که جور می‌شوند. لبه‌ی شرقیِ آمریکای جنوبی و لبه‌ی غربیِ آفریقا مثلِ دو تکه‌ی پازل در هم جا می‌افتند. اگر لبه‌ی زیرِ آبِ قاره‌ها را حساب کنیم، که از ساحل دقیق‌تر است، این جور شدن حتی بهتر هم می‌شود.
- فسیل‌های یکسان. فسیلِ یک خزنده‌ی کوچکِ آب‌شیرین و فسیلِ یک گیاهِ کهن هم در آمریکای جنوبی پیدا شده‌اند و هم در آفریقا و هند. این جانداران نمی‌توانستند از هزاران کیلومتر اقیانوسِ شور بگذرند.
- سنگ‌های هم‌جنس. سنگ‌ها و رشته‌کوه‌هایی که در یک سوی اقیانوس اطلس تمام می‌شوند، با همان جنس و همان سن در سوی دیگرش ادامه پیدا می‌کنند.
- ردِ یخچال‌های کهن. در جاهایی که امروز گرم‌اند، مثلِ جنوبِ آفریقا و هند، سنگ‌هایی پیدا شده که یخچال‌های بزرگ رویشان خراش انداخته‌اند. اگر این سرزمین‌ها را کنارِ هم بگذاریم، همه‌ی این خراش‌ها در یک جا، نزدیکِ قطبِ جنوبِ آن روزگار، کنارِ هم قرار می‌گیرند.
چرا کسی باور نکرد؟
گواه‌های وگنر خوب بودند، اما یک پرسش بی‌پاسخ ماند: چه نیرویی قاره‌های به این بزرگی را حرکت می‌دهد؟ وگنر می‌گفت شاید جزر و مد یا چرخشِ زمین. دانشمندان دیگر حساب کردند و دیدند این نیروها بسیار ضعیف‌تر از آن‌اند. برای همین بیشترِ زمین‌شناس‌ها نظرِ او را نپذیرفتند و بعضی حتی آن را مسخره کردند.
وگنر در سالِ ۱۹۳۰ میلادی، در سفری پژوهشی در یخ‌های گرینلند، درگذشت. حدودِ سی‌وهشت سال بعد، دانشمندان با بررسیِ کفِ اقیانوس‌ها علتِ حرکتِ ورقه‌ها را پیدا کردند و نظریه‌ی زمین‌ساختِ ورقه‌ای پذیرفته شد. وگنر درست گفته بود.
این داستان چیزی درباره‌ی خودِ علم هم به ما یاد می‌دهد: دانشمندان یک ادعای بزرگ را فقط وقتی می‌پذیرند که هم گواه داشته باشد و هم توضیحی که با بقیه‌ی دانسته‌ها جور شود. این سخت‌گیری گاهی پذیرفتنِ یک ایده‌ی درست را دیر می‌کند، اما جلوی پذیرفتنِ ایده‌های نادرستِ بسیاری را هم می‌گیرد.
در خانه امتحان کنید
- یک برگِ روزنامه را به شکلی نامنظم دو تکه کنید.
- تکه‌ها را از هم دور کنید و از کسی بخواهید فقط با نگاه به خط‌های نوشته و لبه‌ها، آن‌ها را دوباره کنارِ هم بگذارد.
- ببینید کدام گواه بیشتر کمک کرد: شکلِ لبه‌ها یا ادامه پیدا کردنِ خط‌ها؟ وگنر هم همین کار را با قاره‌ها کرد.
واژه‌های این درس
- گواه - چیزی که نشان می‌دهد یک ادعا درست است.
- جابه‌جایی قاره‌ها - ایده‌ی وگنر که قاره‌ها در گذشته به هم چسبیده بوده‌اند و از هم دور شده‌اند.
- ردِ یخچال - خراش‌ها و سنگ‌هایی که یخچالِ در حالِ حرکت بر جا می‌گذارد.
ایده‌ی اصلی
وگنر با چهار گواه، یعنی لبه‌های جورِ قاره‌ها، فسیل‌های یکسان، سنگ‌های هم‌جنس و ردِ یخچال‌های کهن، نشان داد قاره‌ها جابه‌جا شده‌اند؛ اما چون علتِ حرکت را نمی‌دانست، نظرش تا دهه‌ها بعد پذیرفته نشد.