کیسه‌تنان، از عروس دریایی تا مرجان
شناگری در ساحلِ دریا ناگهان سوزشی روی پایش حس می‌کند و جای قرمزی روی پوستش می‌ماند. کنارش در آب، چتری شفاف و لرزان شناور است: یک عروس دریایی. جانوری که مغز ندارد و بیشترِ بدنش آب است، چطور می‌تواند کسی را بسوزاند؟
بدنی مثلِ کیسه
عروس دریایی، شقایق دریایی و مرجان در گروهی به نامِ کیسه‌تنان هستند. بدنِ همه‌ی آن‌ها کیسه‌ای است که فقط یک دهانه دارد. غذا از همین دهانه وارد می‌شود، درونِ کیسه گوارش می‌یابد و باقی‌مانده‌اش از همان دهانه بیرون می‌رود.
دورِ دهانه را بازوها گرفته‌اند. روی بازوها یاخته‌های ویژه‌ای هست که هر کدام نیشی ریز و پیچیده در خود دارد. وقتی ماهی یا میگوی کوچکی به بازو بخورد، این نیش‌ها مثلِ فنر بیرون می‌پرند و سمی در بدنِ شکار می‌ریزند که آن را بی‌حرکت می‌کند. سوزشِ پای شناگر هم از همین نیش‌هاست.
کیسه‌تنان دو جور زندگی دارند: بعضی، مثلِ شقایق دریایی، به سنگ چسبیده‌اند و جابه‌جا نمی‌شوند؛ بعضی، مثلِ عروس دریایی، چترشان را باز و بسته می‌کنند و در آب شناورند.
هشدار
به عروس دریایی، حتی اگر مرده روی ساحل افتاده باشد، دست نزنید. نیش‌هایش تا مدتی پس از مرگ هم کار می‌کنند.
مرجان‌ها، سازندگانِ جزیره
بزرگ‌ترین گروهِ کیسه‌تنان مرجان‌ها هستند. هر مرجان از هزاران جانورِ کوچک ساخته شده که کنارِ هم زندگی می‌کنند و هر کدام دورِ خود اسکلتی آهکی می‌سازند. وقتی این جانوران می‌میرند، اسکلتشان می‌ماند و نسلِ بعد رویش می‌سازد. در هزاران سال، از روی هم انباشته شدنِ این اسکلت‌ها آبسنگ‌های مرجانی و حتی جزیره ساخته می‌شود. کیش، جزیره‌ی زیبای خلیج فارس، روی همین آبسنگ‌های کهن بنا شده است.
آبسنگ‌های مرجانی خانه و غذای بسیاری از جانورانِ دریایی‌اند. مثلِ دیواری، زورِ موج‌ها را می‌گیرند و ساحل را از فرسایش نگه می‌دارند. اما مرجان‌ها حساس‌اند: اگر آبِ دریا بیش از اندازه گرم یا آلوده شود، جلبک‌های ریزی که درونشان زندگی می‌کنند و رنگ و غذایشان را می‌دهند بیرون می‌روند، و مرجان سفید و بی‌رنگ می‌شود. سفید شدنِ مرجان‌ها نشانه‌ی بیماریِ دریاست.
در خانه امتحان کنید
یک تکه گچِ تخته یا پوسته‌ی تخم‌مرغ را در لیوانی سرکه بیندازید. حباب‌هایی که می‌بینید از واکنشِ سرکه با آهک است. اسکلتِ مرجان هم از همین جنس است. حالا فکر کنید اگر آبِ دریا کمی اسیدی‌تر شود، چه بر سرِ آبسنگ‌ها می‌آید.
واژه‌های این درس
- کیسه‌تن - جانوری با بدنِ کیسه‌مانند و یک دهانه که بازوهای نیش‌دار دارد.
- آبسنگِ مرجانی - توده‌ی بزرگی که از اسکلتِ آهکیِ مرجان‌ها در دریا ساخته می‌شود.
ایده‌ی اصلی
کیسه‌تنان بدنی کیسه‌مانند با یک دهانه و بازوهای نیش‌دار دارند؛ بعضی ثابت‌اند و بعضی شناور. مرجان‌ها با اسکلتِ آهکی‌شان آبسنگ و جزیره می‌سازند و خانه‌ی جانورانِ بسیاری‌اند.