سفر به فضا

روی مریخ، ماشینی به اندازه‌ی یک خودروی کوچک، با شش چرخ، آهسته از کنارِ تپه‌های سرخ می‌گذرد، سنگ‌ها را سوراخ می‌کند و عکس‌هایش را صدها میلیون کیلومتر دورتر، به زمین می‌فرستد. هیچ انسانی آن‌جا نیست. انسان چطور به فضا راه پیدا کرد و آن‌جا دنبالِ چه می‌گردد؟

راهی به بیرونِ زمین

برای رفتن به فضا باید بر گرانشِ زمین چیره شد. موشک این کار را می‌کند: سوخت را می‌سوزاند و گازهای داغ را با تندیِ زیاد به پایین بیرون می‌دهد، و آن گازها موشک را به بالا هل می‌دهند. برای ماندن در مدارِ پایین، موشک باید به تندیِ حدودِ ۸ کیلومتر در ثانیه برسد.

از نیمه‌ی قرنِ بیستم، انسان به این راه رفته است: نخستین ماهواره در سالِ ۱۹۵۷، نخستین انسان در مدار در سالِ ۱۹۶۱ و نخستین قدم‌ها روی ماه در سالِ ۱۹۶۹ میلادی. امروز فضانوردان ماه‌ها در ایستگاهِ فضاییِ بین‌المللی زندگی و آزمایش می‌کنند.

کاوشگرهای بی‌سرنشین

بیشترِ آنچه از سیاره‌ها می‌دانیم، از کاوشگرهای بی‌سرنشین آمده است: فضاپیماهایی پر از دوربین و ابزار. بعضی از کنارِ سیاره‌ها گذشته‌اند؛ کاوشگرِ وویجر ۱، که ۱۹۷۷ پرتاب شد، اکنون بیرون از سامانه‌ی خورشیدی است. بعضی دورِ سیاره‌ها می‌گردند و بعضی روی آن‌ها نشسته‌اند. مریخ‌نوردها، مثلِ مریخ‌نوردی که در سالِ ۲۰۲۱ نشست، روی سطحِ مریخ حرکت می‌کنند، خاک و سنگ را بررسی می‌کنند و دنبالِ نشانه‌های آبِ کهن و حیات می‌گردند.

دشواری‌های سفر

بدنِ ما برای زمین ساخته شده است و فضا با آن مهربان نیست:

• هوا نیست؛ فضانورد باید هوا، آب و غذای خودش را ببرد.
• در بی‌وزنی، ماهیچه‌ها و استخوان‌ها ضعیف می‌شوند؛ فضانوردانِ ایستگاه هر روز حدودِ دو ساعت ورزش می‌کنند.
• پرتوهای پرانرژیِ خورشید و فضا، که هوای زمین ما را از آن‌ها پناه می‌دهد، به سلول‌ها آسیب می‌زنند.
• فاصله بسیار است: سفر تا مریخ چند ماه طول می‌کشد.

آیا جای دیگری زندگی هست؟

مریخ و چند قمرِ یخی، مثلِ اروپا قمرِ مشتری که زیرِ پوسته‌ی یخش اقیانوسی دارد، بهترین جاهای جست‌وجوی حیات در سامانه‌ی خورشیدی‌اند. بیرون از آن هم ستاره‌شناسان تا امروز بیش از پنج هزار سیاره‌ی فراخورشیدی، یعنی سیاره‌ای که دورِ ستاره‌ای دیگر می‌گردد، پیدا کرده‌اند. بیشترشان را مستقیم نمی‌بینیم: وقتی سیاره‌ای از جلوی ستاره‌اش رد می‌شود، نورِ ستاره کمی کم می‌شود، و تلسکوپ‌ها همین کم شدنِ ریز و تکرارشونده را می‌سنجند.

در خانه امتحان کنید

1. یک چراغ‌مطالعه را روشن کنید و گوشی را با برنامه‌ی سنجشِ نور (یا فقط چشمتان) روبه‌رویش بگذارید.
2. یک توپِ کوچک را آرام از جلوی چراغ رد کنید.
3. نور چقدر کم شد؟ اگر توپ کوچک‌تر بود چه؟ ستاره‌شناسان از همین کم شدن اندازه‌ی سیاره را حدس می‌زنند.

واژه‌های این درس

• موشک - وسیله‌ای که با بیرون دادنِ گاز به پایین، به بالا رانده می‌شود.
• کاوشگر - فضاپیمای بی‌سرنشینی که سیاره‌ها و فضا را بررسی می‌کند.
• بی‌وزنی - حالتی که در مدار، چیزها شناور به نظر می‌رسند.
• سیاره‌ی فراخورشیدی - سیاره‌ای که دورِ ستاره‌ای جز خورشید می‌گردد.

ایده‌ی اصلی

انسان با موشک به مدار و ماه رفته و کاوشگرها را به سیاره‌ها فرستاده است. سفر به فضا با بی‌هوایی، بی‌وزنی و پرتوها دشوار است، و جست‌وجوی حیات روی مریخ، قمرهای یخی و هزاران سیاره‌ی فراخورشیدی ادامه دارد.