تولیدکننده و مصرف‌کننده

دانش‌آموزی می‌گوید: «تولیدکننده‌ی هر زنجیره‌ی غذایی یک گیاه است.» حرفش درست به نظر می‌رسد: علف، درخت، گندم. اما در دلِ اقیانوس، صدها کیلومتر دور از ساحل، هیچ گیاهی نیست؛ با این حال نهنگ‌ها و ماهی‌ها و میلیاردها میگو در آن‌جا زندگی می‌کنند. غذای آن‌ها از کجا می‌آید؟

آن‌که غذا می‌سازد

تولیدکننده جانداری است که می‌تواند از مواد معدنی، یعنی آب، کربن دی‌اکسید و نمک‌های خاک، ماده‌ی آلی بسازد. بیشترِ تولیدکننده‌ها این کار را با فتوسنتز و انرژیِ نورِ خورشید انجام می‌دهند. در خشکی، تولیدکننده‌های اصلی گیاهان‌اند. اما در دریا، بیشترِ تولیدکنندگی کارِ جلبک‌ها و جاندارانِ ذره‌بینیِ سبزی است که در آب شناورند. این جانداران آن‌قدر زیادند که نیمی از اکسیژنِ زمین را می‌سازند.

پس تولیدکننده همیشه گیاه نیست. در تاریکیِ کفِ اقیانوس، کنارِ چشمه‌های داغ، حتی باکتری‌هایی هستند که بدونِ نور و با انرژیِ ماده‌های شیمیاییِ چشمه غذا می‌سازند.

حلقه‌های بعدی

جاندارانی که نمی‌توانند خودشان غذا بسازند مصرف‌کننده نام دارند و ماده و انرژیِ مورد نیازشان را از خوردنِ دیگران به دست می‌آورند:

• مصرف‌کننده‌ی اول گیاه‌خوار است و تولیدکننده را می‌خورد، مثلِ ملخ یا خرگوش.
• مصرف‌کننده‌ی دوم نخستین گوشت‌خوار است و گیاه‌خوار را می‌خورد، مثلِ عنکبوتی که ملخ را می‌گیرد.
• مصرف‌کننده‌ی سوم گوشت‌خوارِ دوم است، مثلِ پرنده‌ای که عنکبوت را می‌خورد.

همه‌ی مصرف‌کننده‌ها، دور یا نزدیک، به تولیدکننده‌ها وابسته‌اند. حتی شیری که فقط گوشت می‌خورد، انرژی‌اش در اصل از علفی آمده که آهو خورده است.

شبکه‌ای به هم پیوسته

بیشترِ جانوران فقط یک غذا ندارند و خودشان هم غذای چند جانورند. پس زنجیره‌های یک بوم‌سازگان از چند جا به هم وصل‌اند و شبکه‌ی غذایی را می‌سازند. اگر حلقه‌ای از شبکه کم یا زیاد شود، اثرش در همه‌ی شبکه پخش می‌شود. اگر بیماری‌ای موش‌های یک دشت را کم کند، مارها و جغدها گرسنه می‌مانند و بیشتر به سراغِ پرندگان و خرگوش‌ها می‌روند، و علف‌هایی که موش‌ها می‌خوردند بیشتر می‌شوند.

شبکه‌های غذاییِ زمین هم از هم جدا نیستند: پرنده‌ی مهاجری که تابستان در سیبری حشره می‌خورد، زمستان در تالاب‌های ایران ماهی می‌خورد و دو شبکه را به هم می‌دوزد.

در خانه امتحان کنید

غذای ناهارِ امروزتان را بنویسید و برای هر بخشِ آن زنجیره‌ای بکشید که به یک تولیدکننده برسد: برنج از گیاهِ برنج، مرغ از دانه‌ای که مرغ خورده، ماهی از ماهی‌های کوچک‌تر و جلبک. شما در هر زنجیره مصرف‌کننده‌ی چندم هستید؟

واژه‌های این درس

• تولیدکننده - جانداری که از مواد معدنی ماده‌ی آلی می‌سازد.
• مصرف‌کننده - جانداری که غذایش را از خوردنِ جانداران دیگر به دست می‌آورد.
• شبکه‌ی غذایی - زنجیره‌های غذاییِ یک بوم‌سازگان که به هم وصل‌اند.

ایده‌ی اصلی

تولیدکننده‌ها، که همیشه گیاه نیستند، از مواد معدنی ماده‌ی آلی می‌سازند و نخستین حلقه‌ی زنجیره‌اند. مصرف‌کننده‌های اول، دوم و سوم پشتِ سرِ آن‌ها می‌آیند. زنجیره‌ها در شبکه‌ی غذایی به هم وصل‌اند و تغییرِ یک حلقه در همه‌ی شبکه پخش می‌شود.