چهار گروهِ خزندگان
در کویرِ مرکزیِ ایران، زیرِ آفتابی که زمین را داغ کرده، مارمولکی کوچک روی ماسه می‌دود و در سایه‌ی بوته‌ای ناپدید می‌شود. قورباغه در این گرما و خشکی چند ساعت هم دوام نمی‌آورد. خزندگان چه دارند که دوزیستان ندارند؟
پوستی که آب را نگه می‌دارد
پوستِ خزندگان با فلس‌های سخت و ضخیم یا صفحه‌های استخوانی پوشیده است. این پوشش مثلِ لباسی ضدآب، آبِ بدن را نگه می‌دارد و نمی‌گذارد بخار شود؛ پس خزنده به آبِ کمتری نیاز دارد. خزندگان با شُش‌هایی کارآمد نفس می‌کشند و تخم‌هایشان پوسته‌ای چرمی دارد که در خشکی خشک نمی‌شود. به این ترتیب، برخلافِ دوزیستان، همه‌ی عمرشان را می‌توانند دور از آب بگذرانند.
نامِ «خزنده» از راه رفتنشان آمده است: پاهای بیشترشان در دو طرفِ بدن است و شکمشان به زمین نزدیک است، پس انگار روی زمین می‌خزند.
حدودِ دویست میلیون سال پیش، خزندگانِ کهن، یعنی دایناسورها، بزرگ‌ترین و پرشمارترین جانورانِ خشکی بودند. خزندگانِ امروز بسیار کمتر و کوچک‌ترند و در چهار گروه جا می‌گیرند.
چهار گروه
- مارها دست و پا ندارند و با ماهیچه‌های پهلو و فلس‌های شکمشان پیش می‌روند. بیشترِ مارها سمی نیستند. مارها موش‌ها و حشره‌ها را می‌خورند و جمعیتِ آن‌ها را در اندازه نگه می‌دارند. از زهرِ بعضی مارها داروهایی برای فشارِ خون و قلب ساخته شده است.
- لاک‌پشت‌ها را با لاکِ سخت و سنگینشان می‌شناسیم. لاک بخشی از اسکلت است: دنده‌ها و ستونِ مهره پهن شده و به آن جوش خورده‌اند. لاک‌پشتِ دریایی هم با شُش نفس می‌کشد، همه‌ی عمر را در دریا می‌ماند و فقط برای تخم‌گذاری به ساحلِ ماسه‌ای می‌آید.
- سوسمارها، مثلِ مارمولک و آفتاب‌پرست، چهار پا و دمی بلند دارند و بیشترشان حشره‌خوارند. آفتاب‌پرست رنگش را تغییر می‌دهد و بعضی مارمولک‌ها هنگامِ خطر دمشان را رها می‌کنند تا شکارچی سرگرمِ آن شود.
- کروکودیل‌ها درشت‌ترین خزندگان‌اند و در آب‌های کم‌عمق کمین می‌کنند. چشم‌ها و سوراخ‌های بینی‌شان بالای سر و پوزه است؛ پس می‌توانند زیرِ آب پنهان بمانند و فقط چشم و بینی را بیرون نگه دارند. گاندو، تمساحِ پوزه‌کوتاهِ سیستان و بلوچستان، تنها کروکودیلِ ایران است.
هشدار
هیچ ماری را، حتی اگر مرده به نظر برسد، با دست نگیرید. اگر کسی را مار گزید، او را آرام کنید، عضوِ گزیده‌شده را بی‌حرکت نگه دارید و فوراً با اورژانس تماس بگیرید. زخم را نبُرید و نمکید.
در خانه امتحان کنید
دو تکه سیب را بُرّید. یکی را با پوست و دیگری را پوست‌کنده کنارِ هم روی بشقاب بگذارید. فردا ببینید کدام بیشتر چروکیده و خشک شده است. پوستِ فلس‌دارِ خزنده همان کارِ پوستِ سیب را برای بدنش می‌کند.
واژه‌های این درس
- خزنده - مهره‌داری با پوستِ خشک و فلس‌دار که با شش نفس می‌کشد و در خشکی تخم می‌گذارد.
- لاک - پوششِ سختِ لاک‌پشت که بخشی از اسکلتِ آن است.
- سوسمار - خزنده‌ای با چهار پا و دمِ بلند، مثلِ مارمولک و آفتاب‌پرست.
ایده‌ی اصلی
پوستِ فلس‌دار و ضخیمِ خزندگان آبِ بدن را نگه می‌دارد و آن‌ها را برای زندگی در خشکی آماده کرده است. خزندگانِ امروز چهار گروه دارند: مارها، لاک‌پشت‌ها، سوسمارها و کروکودیل‌ها.