خانواده‌ی بزرگِ جانوران
اگر یک روزِ کامل در باغچه‌ی خانه یا پارکِ نزدیکتان بگردید، چند جور جانور پیدا می‌کنید؟ شاید یک گربه و چند گنجشک ببینید. اما اگر سنگ‌ها را برگردانید و زیرِ برگ‌ها را نگاه کنید، ده‌ها جور جانورِ کوچک‌تر هم پیدا می‌شود: مورچه، خرخاکی، کرمِ خاکی، حلزون، عنکبوت. کدام گروه پرجمعیت‌تر است: جانورانِ بزرگی که همیشه می‌بینیم یا این ریزه‌ها؟
دو دسته‌ی بزرگ
پارسال دیدیم که دانشمندان جانداران را در گروه‌هایی مثلِ سلسله، شاخه، رده و گونه مرتب می‌کنند. در سلسله‌ی جانوران، نخستین و ساده‌ترین تقسیم این است: آیا جانور ستونِ مهره دارد یا نه؟
- مهره‌داران اسکلتی درونی دارند که ستونِ مهره‌ها محورِ آن است. پنج گروهِ آشنا دارند: ماهی‌ها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران.
- بی‌مهره‌ها ستونِ مهره ندارند. بدنِ بسیاری از آن‌ها نرم است و بسیاری دیگر اسکلتی بیرونی دارند، مثلِ پوسته‌ی سختِ سوسک یا خرچنگ.
بی‌مهره‌ها خودشان شش گروهِ اصلی دارند که در این فصل یکی‌یکی با آن‌ها آشنا می‌شویم: اسفنج‌ها، کیسه‌تنان، کرم‌ها، نرم‌تنان، بندپایان و خارپوستان.
بیشترِ جانوران بی‌مهره‌اند
دانشمندان تا امروز نزدیک به دو میلیون گونه‌ی جانور را نام‌گذاری کرده‌اند و هر سال هزاران گونه‌ی تازه پیدا می‌کنند. از این همه، بیش از ۹۵ درصد بی‌مهره‌اند. فقط بندپایان، یعنی حشره‌ها و عنکبوت‌ها و خرچنگ‌ها و هزارپاها، بیش از یک میلیون گونه دارند؛ در حالی که همه‌ی مهره‌داران روی هم کمتر از هفتاد هزار گونه‌اند.
پس وقتی می‌گوییم «جانور»، تصویری که در ذهنمان می‌آید معمولاً یک مهره‌دار است، اما جهانِ جانوران در واقع جهانِ بی‌مهره‌هاست. آن‌ها گرده‌ی گل‌ها را جابه‌جا می‌کنند، خاک را زیر و رو می‌کنند، مرده‌ها را می‌خورند و غذای بسیاری از ماهی‌ها و پرندگان‌اند.
در خانه امتحان کنید
یک کاغذ بردارید و دو ستون بکشید: «مهره‌دار» و «بی‌مهره». تا آخرِ هفته هر جانوری را که دیدید، در خانه، کوچه، بازار یا روی سفره، در ستونِ درست بنویسید (میگو و ماهی و مرغِ سفره هم حساب‌اند). در آخر بشمارید: کدام ستون بلندتر شد؟ فکر کنید چرا بی‌مهره‌ها را کمتر از آنچه هستند می‌بینیم.
واژه‌های این درس
- مهره‌دار - جانوری که ستونِ مهره و اسکلتِ درونی دارد.
- بی‌مهره - جانوری که ستونِ مهره ندارد.
- اسکلتِ بیرونی - پوشش یا پوسته‌ی سختی که بیرونِ بدن را می‌پوشاند و از آن محافظت می‌کند.
ایده‌ی اصلی
جانوران به دو دسته‌ی مهره‌دار و بی‌مهره تقسیم می‌شوند. مهره‌داران پنج گروه دارند و بی‌مهره‌ها شش گروه؛ اما بیش از ۹۵ درصدِ گونه‌های جانوران بی‌مهره‌اند.