حال، کلیدِ گذشته است
کارآگاهِ داستان‌ها به ردِ گِلِ روی کفشِ کسی نگاه می‌کند و می‌گوید: «شما امروز صبح از کنارِ رودخانه آمده‌اید». او این را از کجا می‌داند؟ چون می‌داند گِلِ کنارِ رودخانه امروز چه رنگی است. زمین‌شناس‌ها هم با همین شیوه، گذشته‌ی بسیار دورِ زمین را می‌خوانند.
یک ایده‌ی ساده و نیرومند
رودها امروز ماسه و گِل را جابه‌جا و ته‌نشین می‌کنند، دریاچه‌های شور در آفتاب خشک می‌شوند و نمک بر جا می‌گذارند، یخچال‌ها روی سنگ‌ها خراش می‌اندازند. زمین‌شناس‌ها فرض می‌کنند که این فرایندهای طبیعی در گذشته هم به همین شکل کار می‌کرده‌اند. پس اگر امروز ببینیم یک پدیده چطور ساخته می‌شود، می‌توانیم بفهمیم همان پدیده در سنگ‌های کهن چه معنایی دارد. این ایده را این‌طور خلاصه می‌کنند: «حال، کلیدِ گذشته است.»
نشانه‌هایی که می‌خوانیم
با این کلید، هر نشانه در سنگ‌ها چیزی درباره‌ی محیط و آب‌وهوای گذشته می‌گوید:
- فسیلِ مرجان: مرجان‌ها امروز فقط در دریاهای گرم، زلال و کم‌عمق زندگی می‌کنند؛ مثلِ مرجان‌های اطرافِ جزیره‌های خلیج فارس. پس فسیلِ مرجان در سنگ‌های یک کوه یعنی آن‌جا روزی دریایی گرم و کم‌عمق بوده است.
- زغال‌سنگ: از انبوهِ گیاهانی ساخته می‌شود که در جنگل‌های مردابی دفن شده‌اند. لایه‌ی زغال‌سنگ یعنی آن‌جا روزی جنگلی گرم و مرطوب بوده است، حتی اگر امروز بیابان باشد.
- سنگِ نمک و سنگِ گچ: وقتی بر جا می‌مانند که آبِ شور بخار شود. لایه‌های ضخیمِ نمک و گچ، مثلِ معدن‌های استانِ سمنان، یعنی آب‌وهوایی گرم و خشک با دریاچه‌ها یا دریاهای کم‌عمقی که خشک می‌شده‌اند.
- سنگ‌های خراش‌خورده: خراش‌های موازی روی سنگ‌ها و تخته‌سنگ‌های درهمی که از جای دور آمده‌اند، یعنی روزی یخچالی از آن‌جا گذشته است.
یک داستانِ کامل از چند لایه
حالا می‌توانیم این نشانه‌ها را با قاعده‌های لایه‌ها کنارِ هم بگذاریم. فرض کنید در دیواره‌ی یک دره، از پایین به بالا، این‌ها را ببینیم: لایه‌ای با فسیلِ مرجان، روی آن لایه‌ای از نمک و گچ، و بالاتر لایه‌ای از زغال‌سنگ. داستانِ آن‌جا این است: نخست دریایی گرم و کم‌عمق بود؛ بعد آب کم‌کم خشک شد و نمک بر جا ماند؛ و پس از آن جنگلی مردابی آن‌جا را پوشاند. فسیل‌ها همچنین نشان می‌دهند که جاندارانِ لایه‌های قدیمی‌تر معمولاً ساده‌تر و جاندارانِ لایه‌های جوان‌تر پیچیده‌ترند.
در خانه امتحان کنید
- در یک بشقابِ کم‌عمق کمی آبِ گرم بریزید و تا جایی که حل می‌شود، نمک در آن حل کنید.
- بشقاب را چند روز کنارِ پنجره‌ی آفتاب‌گیر بگذارید.
- چه چیزی بر جا ماند؟ اگر این را در سنگی کهن پیدا می‌کردید، درباره‌ی آب‌وهوای آن روزگار چه می‌گفتید؟
واژه‌های این درس
- «حال، کلیدِ گذشته است» - این ایده که فرایندهای امروزِ زمین در گذشته هم همین‌طور کار می‌کرده‌اند.
- محیطِ گذشته - اینکه یک جا در زمانی دور دریا، جنگل، بیابان یا یخچال بوده است.
- سنگِ تبخیری - سنگی مثلِ سنگِ نمک و گچ که از بخار شدنِ آبِ شور ساخته می‌شود.
ایده‌ی اصلی
چون فرایندهای امروزِ زمین در گذشته هم همین‌طور کار می‌کردند، فسیل‌ها و سنگ‌ها محیطِ گذشته را نشان می‌دهند: مرجان دریای گرم و کم‌عمق، زغال‌سنگ جنگلِ مردابی، نمک و گچ آب‌وهوای گرم و خشک، و سنگ‌های خراش‌خورده یخچال.