خورشید، یک ستاره

هر صبح، ستاره‌ای از پشتِ کوه‌ها بالا می‌آید: خورشید. همان چیزی که شب‌ها به شکلِ نقطه‌های ریز در آسمان می‌بینیم، از نزدیک این شکلی است. خورشید از چه ساخته شده و این همه انرژی را از کجا می‌آورد؟

کره‌ای از گازِ داغ

خورشید یک ستاره است: کره‌ای عظیم از گازهای بسیار داغ که از خودش نور و گرما می‌دهد. جرمش بیش از ۷۰۰ برابرِ همه‌ی سیاره‌های سامانه‌ی خورشیدی روی هم است. دمای سطحش حدودِ ۵۵۰۰ درجه‌ی سلسیوس و دمای مرکزش حدودِ ۱۵ میلیون درجه است.

اگر خورشید را وزن کنیم، حدودِ ۷۳ درصدِ جرمش هیدروژن است، حدودِ ۲۵ درصد هلیم و فقط حدودِ ۲ درصد عنصرهای دیگر، مثلِ اکسیژن، کربن و آهن.

موتورِ خورشید

در هسته‌ی خورشید، فشار و دما آن‌قدر زیاد است که هسته‌های اتم‌های هیدروژن به هم می‌خورند و به هم جوش می‌خورند و هلیم می‌سازند. در این تبدیل، کمی از جرم از بین می‌رود و به انرژی تبدیل می‌شود؛ انرژی‌ای که سرانجام به شکلِ نور و گرما از سطحِ خورشید بیرون می‌آید. خورشید در هر ثانیه حدودِ ۴ میلیون تُن از جرمش را این‌طور به انرژی تبدیل می‌کند. با این حال آن‌قدر بزرگ است که هنوز میلیاردها سال سوخت دارد.

هشدار

هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکنید، به‌ویژه با دوربین یا تلسکوپ؛ نورش در چند لحظه به چشم آسیبِ همیشگی می‌زند.

زندگیِ یک ستاره

ستاره‌ها همیشگی نیستند. هر ستاره در یک سحابی، ابری بزرگ از گاز و غبار، متولد می‌شود: گرانش بخشی از ابر را به هم فشرده می‌کند تا آن‌قدر داغ شود که تبدیلِ هیدروژن به هلیم آغاز شود. ستاره میلیاردها سال می‌درخشد. وقتی هیدروژنِ هسته‌اش تمام شود، تغییر می‌کند و سرانجام می‌میرد. خورشید حدودِ ۴٫۶ میلیارد سال سن دارد و تقریباً در نیمه‌ی عمرش است.

ستاره‌ها رنگ‌های گوناگون دارند و رنگشان دمایشان را نشان می‌دهد: ستاره‌های سرخ‌فام سردترند، ستاره‌های زرد مثلِ خورشید میانه‌اند و ستاره‌های آبی‌فام از همه داغ‌ترند.

در خانه امتحان کنید

1. در یک شبِ صاف، چند ستاره‌ی پرنور را پیدا کنید و رنگشان را با دقت ببینید؛ کدام سرخ‌فام، کدام سفید و کدام آبی‌فام است؟
2. فهرستی بنویسید از کارهایی که روی زمین بی‌نور و گرمای خورشید ممکن نبود؛ از باران تا نانی که می‌خورید.

واژه‌های این درس

• ستاره - کره‌ای از گازهای بسیار داغ که از خودش نور و گرما می‌دهد.
• هسته‌ی خورشید - مرکزِ داغِ خورشید که در آن هیدروژن به هلیم تبدیل می‌شود.
• سحابی - ابری بزرگ از گاز و غبار که ستاره‌ها در آن متولد می‌شوند.

ایده‌ی اصلی

خورشید ستاره‌ای است از گازهای داغ، بیشتر هیدروژن و هلیم. در هسته‌اش هیدروژن به هلیم تبدیل می‌شود و کمی جرم به نور و گرما بدل می‌شود. ستاره‌ها در سحابی‌ها متولد می‌شوند و پس از میلیاردها سال می‌میرند.