سه نوع مرزِ ورقه‌ها
روی نقشه‌ای که جای همه‌ی زمین‌لرزه‌های چند سالِ اخیر را با نقطه نشان می‌دهد، چیزی عجیب دیده می‌شود: نقطه‌ها همه‌جا پخش نیستند. در خط‌هایی باریک کنارِ هم جمع شده‌اند و میانِ این خط‌ها، جاهای بزرگی تقریباً خالی است. نقشه‌ی آتشفشان‌ها هم تقریباً همین خط‌ها را نشان می‌دهد. این خط‌ها چه هستند؟
جایی که ورقه‌ها به هم می‌رسند
این خط‌ها مرزِ ورقه‌ها هستند. میانه‌ی یک ورقه سفت و یکپارچه است و کمتر اتفاقی در آن می‌افتد. اما در لبه‌ها، جایی که دو ورقه به هم می‌رسند، سنگ‌ها فشرده، کشیده یا ساییده می‌شوند. ورقه‌ها در مرزهایشان به سه شکل حرکت می‌کنند.
مرزِ دورشونده
در مرزِ دورشونده دو ورقه از هم دور می‌شوند. مواد مذاب از سست‌کره بالا می‌آیند، شکاف را پر می‌کنند و پوسته‌ی تازه می‌سازند. رشته‌کوه‌های میانِ اقیانوسی و دریای سرخ نمونه‌ی این مرزند. در این مرزها آتشفشان و زمین‌لرزه‌های کوچک فراوان است.
مرزِ نزدیک‌شونده
در مرزِ نزدیک‌شونده دو ورقه به هم فشار می‌آورند. اگر یکی از آن‌ها اقیانوسی باشد، به زیرِ دیگری فرو می‌رود. ورقه‌ی فرورونده در راهِ پایین به ورقه‌ی بالایی گیر می‌کند، انرژی جمع می‌شود و با شکستنِ سنگ‌ها، زمین‌لرزه‌های بزرگ رخ می‌دهد. پایین‌تر، سنگِ فرورونده داغ می‌شود، بخشی از سنگ‌ها ذوب می‌شوند و ماگما بالا می‌آید و رشته‌ای از آتشفشان‌ها می‌سازد. اگر دو ورقه هر دو قاره‌ای باشند، هیچ‌کدام فرو نمی‌رود و پوسته چین می‌خورد و کوه‌های بلند می‌سازد.
مرزِ امتدادلغز
در مرزِ امتدادلغز دو ورقه نه از هم دور می‌شوند و نه به هم نزدیک، بلکه از کنارِ هم می‌لغزند. در این مرز پوسته‌ای ساخته یا نابود نمی‌شود، اما لبه‌ها به هم گیر می‌کنند و ناگهان می‌پرند؛ پس زمین‌لرزه‌های زیادی رخ می‌دهد. بیشترِ این مرزها در بسترِ اقیانوس‌هاست.
کمربندِ آتشِ اقیانوس آرام
مهم‌ترین کمربندِ زمین‌لرزه و آتشفشانِ جهان دورتادورِ اقیانوس آرام است. در بیشترِ لبه‌های این اقیانوس، ورقه‌ی اقیانوس آرام به زیرِ ورقه‌های اطرافش فرو می‌رود. ژاپن، اندونزی، شیلی و غربِ آمریکا روی همین کمربندند و بیشترِ بزرگ‌ترین زمین‌لرزه‌های تاریخ در آن رخ داده است.
در خانه امتحان کنید
- دو تکه نانِ لواشِ کمی خیس یا دو برگِ اسفنجِ ظرفشویی را روی میز کنارِ هم بگذارید.
- یک بار آن‌ها را از هم دور کنید، یک بار به هم فشار دهید و یک بار از کنارِ هم بکشید.
- در هر حالت لبه‌ها چه می‌شوند؟ کجا چین می‌خورند، کجا روی هم می‌روند و کجا گیر می‌کنند؟
واژه‌های این درس
- مرزِ دورشونده - مرزی که دو ورقه در آن از هم دور می‌شوند.
- مرزِ نزدیک‌شونده - مرزی که دو ورقه در آن به هم فشار می‌آورند.
- مرزِ امتدادلغز - مرزی که دو ورقه در آن از کنارِ هم می‌لغزند.
- کمربندِ لرزه‌خیز - نواری که زمین‌لرزه‌های زیادی در آن رخ می‌دهد.
ایده‌ی اصلی
ورقه‌ها در سه نوع مرز به هم می‌رسند: دورشونده، نزدیک‌شونده و امتدادلغز. زمین‌لرزه‌ها و آتشفشان‌ها بیشتر در همین مرزها هستند و بزرگ‌ترین کمربندشان دورِ اقیانوس آرام است.