ویروس‌ها، زنده یا غیرزنده؟
همه‌ی ما سرما خورده‌ایم: گلودرد، آبریزشِ بینی و چند روز بی‌حالی. عاملِ سرماخوردگی و آنفلوانزا ویروس است. اما اگر ویروسِ سرماخوردگی را از بدن بیرون بیاوریم و روی میز بگذاریم، هیچ کاری نمی‌کند: نه غذا می‌خورد، نه رشد می‌کند، نه زیاد می‌شود. بعضی ویروس‌ها را حتی می‌شود مثلِ نمک به شکلِ بلور درآورد. آیا چیزی که بلور می‌شود، می‌تواند زنده باشد؟
ویروس یاخته نیست
همه‌ی جاندارانی که تا اینجا دیدیم، از باکتری تا انسان، از یاخته ساخته شده‌اند. ویروس یاخته ندارد. هر ویروس فقط کمی ماده‌ی وراثتی است درونِ پوششی از پروتئین. ویروس‌ها از باکتری‌ها هم بسیار کوچک‌ترند و فقط با میکروسکوپ‌های بسیار قوی به نامِ میکروسکوپِ الکترونی دیده می‌شوند.
درونِ یاخته چه می‌کند؟
ویروس فقط درونِ یاخته‌ی زنده فعال می‌شود. ویروس به یاخته می‌چسبد و ماده‌ی وراثتی‌اش را به درونِ آن می‌فرستد. این ماده‌ی وراثتی دستگاه‌های یاخته را به کار می‌گیرد و آن را وادار می‌کند به جای کارهای خودش، صدها ویروسِ تازه بسازد. سرانجام ویروس‌های تازه از یاخته بیرون می‌ریزند، که اغلب یاخته را از بین می‌برد، و هر کدام به سراغِ یاخته‌ای دیگر می‌روند.
پس آیا ویروس زنده است؟ ویروس مثلِ جانداران ژن دارد و از خودش نسخه می‌سازد. اما یاخته ندارد، غذا نمی‌خورد، انرژی مصرف نمی‌کند و بدونِ یاخته‌ی جاندارِ دیگر هیچ کاری از دستش برنمی‌آید. برای همین بسیاری از زیست‌شناس‌ها ویروس را روی مرزِ زنده و غیرزنده می‌دانند و آن را در هیچ‌یک از پنج سلسله نمی‌گذارند.
ویروس‌ها و بیماری
ویروس‌ها می‌توانند واردِ یاخته‌های همه‌ی جانداران شوند: انسان، جانوران، گیاهان و حتی باکتری‌ها. سرماخوردگی، آنفلوانزا، سرخک و ایدز بیماری‌هایی‌اند که ویروس‌ها به وجود می‌آورند. پادزیست‌ها روی ویروس‌ها اثری ندارند و بدن بیشتر با دستگاهِ ایمنی و به کمکِ واکسن با آن‌ها مقابله می‌کند.
ویروسِ ایدز در گویچه‌های سفیدِ خون تکثیر می‌شود و آن‌ها را از بین می‌برد. با کم شدنِ این یاخته‌ها، دستگاهِ ایمنی ضعیف می‌شود و بدن دیگر نمی‌تواند با میکروب‌های دیگر مبارزه کند. فردی که این ویروس را دارد ممکن است سال‌ها هیچ نشانه‌ای نداشته باشد و خبر نداشته باشد. این ویروس از راهِ خون و بعضی مایعاتِ دیگرِ بدن منتقل می‌شود، مثلاً با استفاده‌ی مشترک از تیغ، سرنگ یا هر وسیله‌ی تیزی که به خون آلوده شده است. اما با دست دادن، در آغوش گرفتن، نشستن در یک کلاس یا خوردن از یک سفره منتقل نمی‌شود.
هشدار
تیغ، مسواک و هر وسیله‌ی تیزی را که ممکن است به خون آلوده شود، با کسی شریک نشوید.
در خانه امتحان کنید
با خانواده گفت‌وگو کنید. فهرستی از ویژگی‌های جانداران بنویسید، مثلاً تغذیه، رشد، تولیدمثل، داشتنِ یاخته، داشتنِ ژن و پاسخ به محیط. کنارِ هر کدام بنویسید که ویروس آن را دارد یا نه. به نظرِ شما ویروس زنده است یا نه؟ دلیلتان را بنویسید.
واژه‌های این درس
- ویروس - ماده‌ی وراثتی در پوششی از پروتئین که فقط درونِ یاخته‌ی زنده تکثیر می‌شود.
- تکثیر - زیاد شدن با ساختنِ نسخه‌های تازه.
- ایدز - بیماری‌ای که ویروسش دستگاهِ ایمنی را ضعیف می‌کند.
ایده‌ی اصلی
ویروس یاخته نیست؛ بیرونِ یاخته هیچ کاری نمی‌کند، اما درونِ یاخته‌ی زنده آن را وادار می‌کند ویروس‌های تازه بسازد. ویروس‌ها روی مرزِ زنده و غیرزنده‌اند و بیماری‌هایی مثلِ سرماخوردگی و ایدز را به وجود می‌آورند.