ماهیِ غضروفی، ماهیِ استخوانی
نرمیِ نوکِ بینی و لاله‌ی گوشتان را با انگشت امتحان کنید. این بخش‌ها استخوان ندارند، اما شل هم نیستند؛ از غضروف ساخته شده‌اند، بافتی سفت و انعطاف‌پذیر. حالا تصور کنید همه‌ی اسکلتِ جانوری از همین غضروف باشد. چنین جانورانی وجود دارند و بعضی از ترسناک‌ترین شکارچیانِ دریا هستند.
دو گروهِ بزرگ
زیست‌شناسان ماهی‌ها را بر اساسِ جنسِ اسکلتشان دسته‌بندی می‌کنند. دو گروهِ مهم:
- ماهی‌های غضروفی، مثلِ کوسه‌ها، سفره‌ماهی‌ها و اره‌ماهی‌ها، که اسکلتشان از غضروف است.
- ماهی‌های استخوانی، مثلِ قزل‌آلا، کپور، شیرماهی و ماهیِ سفیدِ دریای خزر، که اسکلتشان از استخوان است. بیشترِ ماهی‌های جهان در این گروه‌اند.
جز اسکلت، از بیرون هم می‌توان این دو را از هم شناخت:
| ویژگی | ماهیِ غضروفی | ماهیِ استخوانی |
|---|---|---|
| جای دهان | زیرِ سر | جلوی سر |
| دُم | دو نیمه‌ی نابرابر، بخشِ بالایی بلندتر | دو نیمه‌ی برابر |
| آبشش‌ها | چند شکافِ بی‌سرپوش در پهلو | زیرِ یک سرپوشِ آبششی |
| بادکنکِ شنا | ندارد | بیشترشان دارند |
کوسه بادکنکِ شنا ندارد؛ کبدِ بزرگ و پر از روغنش تا اندازه‌ای سبکش می‌کند، اما باید پیوسته شنا کند تا پایین نرود.
ماهی‌های خاویاریِ دریای خزر
ماهی‌های خاویاری، مثلِ فیل‌ماهی و قره‌برون، از کهن‌ترین ماهی‌های زنده‌اند و بیشترِ اسکلتشان غضروف است. برای همین در بسیاری از کتاب‌ها کنارِ ماهی‌های غضروفی می‌آیند. اما دانشمندانی که خویشاوندیِ ماهی‌ها را بررسی می‌کنند، آن‌ها را از خانواده‌ی ماهی‌های استخوانی می‌دانند، چون سرپوشِ آبششی و بادکنکِ شنا دارند. این نمونه نشان می‌دهد که دسته‌بندی همیشه به یک ویژگی بستگی ندارد.
تخمِ این ماهی‌ها همان خاویار است و خاویارِ دریای خزر از مرغوب‌ترین خاویارهای جهان بوده است. اما صیدِ بی‌رویه، سدهایی که راهِ رودخانه‌ها را بسته‌اند و آلودگی، ماهی‌های خاویاری را در خطرِ انقراض قرار داده‌اند. یک فیل‌ماهیِ ماده باید نزدیک به بیست سال زنده بماند تا نخستین بار تخم بگذارد؛ پس هر ماهیِ جوانی که صید شود، نسلی از آینده را با خود می‌برد. ایران برای نجاتِ آن‌ها بچه‌ماهی‌های پرورش‌یافته را در رودها رها می‌کند.
در خانه امتحان کنید
در ماهی‌ای که برای غذا پخته می‌شود، پس از خوردن، استخوان‌های ریزِ آن را روی بشقاب جدا کنید و ببینید چقدر سخت و شکننده‌اند. یک تکه غضروفِ مرغ، مثلاً سرِ استخوانِ ران، را هم کنارش بگذارید و هر دو را آرام خم کنید. کدام خم می‌شود و کدام می‌شکند؟
واژه‌های این درس
- غضروف - بافتی سفت و انعطاف‌پذیر، نرم‌تر از استخوان.
- ماهیِ غضروفی - ماهی‌ای که اسکلتش از غضروف است، مثلِ کوسه.
- ماهیِ استخوانی - ماهی‌ای که اسکلتش از استخوان است و سرپوشِ آبششی دارد.
- خاویار - تخمِ ماهی‌های خاویاری.
ایده‌ی اصلی
ماهی‌ها دو گروهِ اصلیِ غضروفی و استخوانی دارند. ماهی‌های غضروفی، مثلِ کوسه، دهانِ زیرِ سر، دمِ نامتقارن و شکاف‌های آبششیِ بی‌سرپوش دارند؛ ماهی‌های استخوانی سرپوشِ آبششی، دمِ متقارن و بیشترشان بادکنکِ شنا دارند.