تجزیه‌کنندگان، بازگرداننده‌های طبیعت
هر پاییز، میلیاردها تُن برگ از درختانِ جنگل‌های جهان می‌ریزد. هر سال هزاران جانور هم در جنگل می‌میرند. پس چرا کفِ جنگل پس از هزاران سال تا آسمان از برگ و لاشه پر نشده است؟
خورندگانِ بقایا
در درس‌های پیش دیدیم که کربنِ هوا در فتوسنتز به ماده‌ی آلی تبدیل می‌شود و در زنجیره‌ی غذایی دست‌به‌دست می‌شود. اما وقتی گیاه یا جانوری می‌میرد، کربنی که در بدنش هست چه می‌شود؟
این‌جا گروهِ ویژه‌ای از مصرف‌کننده‌ها وارد کار می‌شوند: تجزیه‌کنندگان. آن‌ها انرژیِ مورد نیازشان را از بقایای جانداران به دست می‌آورند: برگ‌های ریخته، تنه‌های افتاده، لاشه‌ها و مدفوع. مهم‌ترین تجزیه‌کنندگان انواعی از قارچ‌ها و باکتری‌ها هستند. قارچ‌ها رشته‌های نازکشان را در چوب و برگ فرو می‌برند و آنزیم‌هایی بیرون می‌ریزند که آن را از بیرونِ بدن گوارش می‌دهد. جانورانی مثلِ کرمِ خاکی و خرخاکی هم بقایا را خرد می‌کنند و کارِ قارچ‌ها و باکتری‌ها را آسان‌تر می‌کنند.
برگشتِ مواد
تجزیه‌کنندگان مولکول‌های آلیِ بزرگ را آن‌قدر تجزیه می‌کنند تا به مولکول‌های ساده‌ای مثلِ کربن دی‌اکسید، آب، و گازهای نیتروژن‌دار و گوگرددار برسند. کربن دی‌اکسید به هوا برمی‌گردد تا گیاهان دوباره در فتوسنتز از آن استفاده کنند، و مواد معدنی به خاک برمی‌گردند تا ریشه‌ها جذبشان کنند. به این ترتیب، مواد در بوم‌سازگان چرخه می‌زنند.
بوی بدِ لاشه‌ها و میوه‌های گندیده هم از همین گازهاست: گازهای گوگردداری که بوی تخم‌مرغِ گندیده می‌دهند و گازهای نیتروژن‌داری مثلِ آمونیاک.
یک نکته‌ی مهم: مواد برمی‌گردند، اما انرژی برنمی‌گردد. انرژی‌ای که تجزیه‌کنندگان از بقایا می‌گیرند، صرفِ زندگیِ خودشان می‌شود و سرانجام به شکلِ گرما از بوم‌سازگان بیرون می‌رود. برای همین توده‌ی برگ‌هایی که در حالِ پوسیدن است، درونش گرم است. بوم‌سازگان برای ماندن به تابشِ همیشگیِ خورشید نیاز دارد، اما ماده‌ی تازه از بیرون نمی‌خواهد.
در خانه امتحان کنید
با کمکِ یک بزرگ‌تر، در گوشه‌ای از حیاط یا در یک سطلِ سوراخ‌دار، پوستِ میوه و سبزی، برگِ خشک و کمی خاکِ باغچه را لایه‌لایه بریزید، کمی آب بپاشید و هر هفته هم بزنید. دمای وسطِ توده را با دست، از روی دستکش، حس کنید. پس از چند هفته پوست‌ها چه شده‌اند؟ این کود چه چیزی به خاک برمی‌گرداند؟
واژه‌های این درس
- تجزیه‌کننده - جانداری، بیشتر قارچ یا باکتری، که انرژی‌اش را از بقایای جانداران می‌گیرد و آن‌ها را به مواد ساده تجزیه می‌کند.
- بقایا - آنچه از جاندارانِ مرده و از ریخته‌های جانداران می‌ماند.
- چرخه‌ی مواد - رفت و برگشتِ مواد میانِ محیط و جانداران.
ایده‌ی اصلی
تجزیه‌کنندگان، بیشتر قارچ‌ها و باکتری‌ها، بقایای جانداران را تا کربن دی‌اکسید، آب و گازهای ساده تجزیه می‌کنند و مواد را به خاک و آب و هوا برمی‌گردانند. مواد در بوم‌سازگان چرخه می‌زنند، اما انرژی به شکلِ گرما از آن بیرون می‌رود.