قارچ‌ها گیاه نیستند
در یک مزرعه‌ی گندم، کشاورزی خم شده و با نگرانی به برگ‌ها نگاه می‌کند. روی برگ‌ها لکه‌های زرد و نارنجیِ ریزی مثلِ زنگار پیدا شده و چند خوشه سیاه شده‌اند. اگر کاری نکند، بخشِ بزرگی از محصولش از دست می‌رود. مقصر نه حشره است و نه خشکسالی، بلکه جاندارانی از سلسله‌ای که در درس‌های پیش نامش را بردیم: قارچ‌ها.
غذا از دیگران
قارچ‌ها سبزینه ندارند و نمی‌توانند مثلِ گیاهان غذا بسازند. آن‌ها روی چیزی رشد می‌کنند، ماده‌هایی را بیرون می‌ریزند که آن را تجزیه می‌کند، و غذای تجزیه‌شده را جذب می‌کنند. بعضی قارچ‌ها از جاندارانِ مرده تغذیه می‌کنند و بعضی از جاندارانِ زنده، مثلِ قارچِ زنگِ گندم. برای همین جمله‌ی «قارچ از سبزی‌هاست» درست نیست: سبزی بخشی از گیاه است، اما قارچ اصلاً گیاه نیست.
رشته‌ها و یاخته‌ها
بیشترِ قارچ‌ها پریاخته‌ای‌اند و از رشته‌های بسیار نازکی ساخته شده‌اند که در خاک، چوب یا غذا پخش می‌شوند. کپکی که پارسال روی نان دیدیم، توده‌ای از همین رشته‌هاست. قارچِ خوراکیِ چتری هم بخشی است که این رشته‌ها برای ساختنِ هاگ بالای خاک می‌سازند؛ بیشترِ قارچ زیرِ خاک است.
اما همه‌ی قارچ‌ها رشته‌ای نیستند. مخمر قارچی تک‌یاخته‌ای است که با جوانه زدن زیاد می‌شود. در دبستان دیدیم که مخمر خمیرِ نان را ور می‌آورد.
دوست و دشمن
بیشترِ قارچ‌ها مفیدند:
- برگ و چوب و جانورانِ مرده را تجزیه می‌کنند و موادشان را به خاک برمی‌گردانند. بدونِ آن‌ها جنگل زیرِ برگ‌های مرده دفن می‌شد.
- مخمر در نان‌پزی به کار می‌رود و از بعضی کپک‌ها داروهایی مثلِ پنی‌سیلین به دست می‌آید.
- بعضی قارچ‌ها با ریشه‌ی درختان همکاری می‌کنند و به آن‌ها در جذبِ آب و مواد معدنی کمک می‌کنند.
اما بعضی قارچ‌ها زیان‌آورند. قارچ‌های زنگ و سیاهک آفتِ گندم‌اند. نوعی قارچِ میکروسکوپی میانِ انگشتانِ پا رشد می‌کند و پوست را می‌خاراند و پوسته‌پوسته می‌کند؛ این قارچ جای گرم و مرطوب را دوست دارد، پس خشک کردنِ میانِ انگشتان پس از حمام و نپوشیدنِ جورابِ خیس از آن پیشگیری می‌کند.
هشدار
قارچ‌هایی را که در طبیعت روییده‌اند هرگز نخورید و حتی به دهان نزدیک نکنید. بعضی قارچ‌های وحشی کشنده‌اند و از قارچ‌های خوراکی به‌آسانی تشخیص داده نمی‌شوند.
در خانه امتحان کنید
یک قارچِ خوراکی را از بازار بخرید و با کمکِ یک بزرگ‌تر از وسط ببُرید. زیرِ کلاهک، تیغه‌های نازکِ فراوانی می‌بینید. کلاهک را چند ساعت روی یک برگِ کاغذِ سفید بگذارید و رویش را با کاسه بپوشانید. وقتی کلاهک را برمی‌دارید، روی کاغذ چه می‌بینید؟ این گردِ ریز از کجا آمده است؟
واژه‌های این درس
- قارچ - جانداری بدونِ سبزینه که غذایش را از چیزی که رویش رشد می‌کند جذب می‌کند.
- مخمر - قارچی تک‌یاخته‌ای که با جوانه زدن زیاد می‌شود.
- آفت - جانداری که به محصولِ کشاورزی آسیب می‌زند.
ایده‌ی اصلی
قارچ‌ها سلسله‌ای جدا از گیاهان‌اند، چون سبزینه ندارند و غذایشان را از دیگران می‌گیرند. بیشترشان پریاخته‌ای و رشته‌ای‌اند و مخمر تک‌یاخته‌ای است؛ بیشترِ قارچ‌ها مفیدند و بعضی آفتِ گیاهان یا بیماری‌زای انسان‌اند.