راه‌های فسیل شدن
در بعضی موزه‌ها تنه‌ی درختی را می‌بینید که پوست و حلقه‌هایش پیداست، اما وقتی به آن دست می‌زنید، سرد و سخت مثلِ سنگ است. آیا این چوب است یا سنگ؟ پاسخ این است: هر دو. شکلش چوب است و جنسش سنگ. فسیل‌ها به راه‌های گوناگونی ساخته می‌شوند و این یکی از شگفت‌انگیزترینِ آن‌هاست.
ماندنِ بخش‌های سخت
رایج‌ترین راه این است که بخش‌های نرمِ جسد از بین بروند، اما بخش‌های سخت، مثلِ استخوان، دندان، فلس و صدف، پیش از نابودی زیرِ رسوب بروند و بمانند. بیشترِ فسیل‌های ماهی و صدفی که در موزه‌ها می‌بینیم این‌گونه‌اند.
سنگ شدن
گاهی آبِ زیرزمینی از میانِ رسوب‌هایی می‌گذرد که بخش‌های سختِ یک جاندار یا تنه‌ی درختی در آن‌ها دفن شده است. این آب، بخش‌هایی از ماده‌ی جسد را ذره‌ذره در خود حل می‌کند و هم‌زمان، موادِ معدنیِ حل‌شده در آب جای آن را می‌گیرند. پس از زمانی طولانی، همه‌ی ماده‌ی اولیه رفته و موادِ معدنی جانشینش شده‌اند، بی‌آنکه شکلِ ظاهری تغییر کند. این مواد معمولاً سیلیسی (مثلِ کوارتز) یا آهکی هستند. تنه‌ی درختِ سنگ‌شده همین‌گونه ساخته شده است.
اثرِ فعالیتِ جانداران
همه‌ی فسیل‌ها از بدنِ جاندار نیستند. ردِ پای دایناسوری که روی گِلِ نرمِ کنارِ دریاچه راه رفته، جای خزیدنِ یک کرم یا لانه‌ای که جانوری کنده، اگر زود پوشیده شود، می‌تواند سنگ شود و بماند. این ردها نشان می‌دهند جاندار چطور حرکت می‌کرده، چقدر سنگین بوده و حتی تنها زندگی می‌کرده یا گروهی.
قالب‌ها
تصور کنید صدفی در گِل دفن شده و بعدها به‌کلی حل شده و از بین رفته است. باز هم ممکن است دو نوع فسیل از آن بماند:
- قالبِ خارجی: شکلِ سطحِ بیرونیِ صدف، با همه‌ی شیارها و برجستگی‌هایش، در سنگِ اطرافش نقش بسته است؛ مثلِ جای مهری روی موم.
- قالبِ داخلی: گِلی که درونِ صدف را پر کرده بود، سفت شده و سنگی به شکلِ درونِ صدف ساخته است.
در خانه امتحان کنید
- یک تکه خمیرِ بازی را صاف کنید و صدف، برگ یا پوسته‌ی گردویی را محکم روی آن فشار دهید و بردارید. این یک قالبِ خارجی است.
- اگر صدفِ خالی دارید، درونش را با خمیر پر کنید، کمی صبر کنید و خمیر را آرام بیرون بیاورید. این یک قالبِ داخلی است.
- دو قالب را کنارِ هم بگذارید. هرکدام چه چیزی از صدف را نشان می‌دهد؟
واژه‌های این درس
- سنگ‌شدگی - جانشین شدنِ ماده‌ی یک جاندار با موادِ معدنی، با حفظِ شکلِ آن.
- قالبِ خارجی - نقشِ سطحِ بیرونیِ یک صدف یا اسکلت در سنگ.
- قالبِ داخلی - سنگی به شکلِ درونِ یک صدف یا اسکلت.
- اثرِ فعالیت - فسیلِ ردِ پا، خزیدن یا لانه‌ی یک جاندار.
ایده‌ی اصلی
فسیل‌ها از ماندنِ بخش‌های سخت، از سنگ شدن با جانشینیِ موادِ معدنی، از ردِ فعالیتِ جانداران و از قالب‌های خارجی و داخلی ساخته می‌شوند.