تخم‌گذار، کیسه‌دار، جفت‌دار
در سالِ ۱۷۹۹، پوستِ خشک‌شده‌ی جانوری از استرالیا به موزه‌ای در لندن رسید: بدنی پوشیده از مو مثلِ سگِ آبی، نوکی پهن مثلِ اردک و پاهای پرده‌دار. دانشمندانِ موزه اول فکر کردند کسی سرِ اردکی را به پوستِ جانوری دوخته تا آن‌ها را فریب دهد. آن جانور پلاتی‌پوس بود، و از آن عجیب‌تر این‌که تخم می‌گذارد. پس آیا پستاندار است؟
آنچه همه‌ی پستانداران دارند
پستانداران مهره‌دارانی‌اند که غده‌های شیری دارند: اندام‌هایی که مایعی مغذی به نامِ شیر برای تغذیه‌ی نوزاد می‌سازند. نامِ دیگرشان «شیرخواران» هم از همین‌جاست. بدنشان از مو یا پشم پوشیده است که عایقی خوب است و گرمای بدن را نگه می‌دارد. دمای بدنشان ثابت است و در هر جای زمین پیدا می‌شوند: در خشکی، در آب، در هوا و زیرِ زمین. مغزِ پستانداران، به‌ویژه بخش‌هایی که به هوش، حافظه و هماهنگیِ ماهیچه‌ها مربوط است، از مهره‌دارانِ دیگر پیچیده‌تر است.
پلاتی‌پوس غده‌ی شیری و مو دارد؛ پس پستاندار است. تفاوتِ او با پستاندارانِ دیگر در این است که بچه‌اش را چطور پرورش می‌دهد.
سه راهِ پرورشِ بچه
پستانداران را بر اساسِ همین تفاوت سه گروه می‌دانند:
- پستاندارانِ تخم‌گذار، مثلِ پلاتی‌پوس و مورچه‌خوارِ خاردار. تخم می‌گذارند، اما نوزاد پس از بیرون آمدن از تخم با شیرِ مادر بزرگ می‌شود.
- پستاندارانِ کیسه‌دار، مثلِ کانگورو و کوآلا. نوزاد بسیار کوچک و نارس به دنیا می‌آید، به اندازه‌ی یک لوبیا، و خودش را به درونِ کیسه‌ای روی شکمِ مادر می‌رساند. غده‌های شیری درونِ کیسه‌اند و نوزاد ماه‌ها آن‌جا شیر می‌خورد تا کامل شود.
- پستاندارانِ جفت‌دار، که بیشترِ پستاندارانِ روی زمین، از موش تا نهنگ و انسان، در این گروه‌اند. جنین مدتی طولانی درونِ رحمِ مادر رشد می‌کند. در رحم اندامی به نامِ جفت ساخته می‌شود که غذا و اکسیژن را از خونِ مادر می‌گیرد و از راهِ بندِ ناف به جنین می‌رساند، و مواد زائدِ جنین را به خونِ مادر برمی‌گرداند. پس نوزاد کامل‌تر به دنیا می‌آید.
از دو گرم تا دویست تُن
پستانداران در اندازه هم بسیار گوناگون‌اند. کوچک‌ترینشان، حشره‌خوارِ کوتوله، که در ایران هم زندگی می‌کند، حدود دو گرم وزن دارد؛ یعنی از یک سکه هم سبک‌تر است. بزرگ‌ترینشان، نهنگِ آبی، بیش از سی متر طول و تا حدودِ دویست تُن وزن دارد و بزرگ‌ترین جانوری است که تا امروز روی زمین زندگی کرده است، حتی از دایناسورها بزرگ‌تر.
در خانه امتحان کنید
فهرستی از ده پستانداری که می‌شناسید بنویسید، از گربه‌ی کوچه تا شتر و خفاش. کنارِ هر کدام بنویسید تخم‌گذار است، کیسه‌دار یا جفت‌دار. چند تا از هر گروه پیدا کردید؟ چرا فکر می‌کنید پستاندارانِ کیسه‌دار و تخم‌گذار بیشتر در استرالیا زندگی می‌کنند؟
واژه‌های این درس
- غده‌ی شیری - اندامی در پستانداران که شیر می‌سازد.
- پستاندارِ کیسه‌دار - پستانداری که نوزادِ نارسش را در کیسه‌ای روی شکمِ مادر بزرگ می‌کند.
- جفت - اندامی در رحم که غذا و اکسیژن را از خونِ مادر به جنین می‌رساند.
- بندِ ناف - رشته‌ای که جنین را به جفت وصل می‌کند.
ایده‌ی اصلی
همه‌ی پستانداران غده‌ی شیری و مو دارند، اما بچه را سه جور پرورش می‌دهند: تخم‌گذارها تخم می‌گذارند، کیسه‌دارها نوزادِ نارس را در کیسه بزرگ می‌کنند، و جفت‌دارها، که بیشترِ پستانداران‌اند، جنین را در رحم با غذا و اکسیژنی که جفت می‌رساند پرورش می‌دهند.