شکار و شکارچی

شیری در علفزار آرام به گله‌ای از گاوهای وحشی نزدیک می‌شود، و ناگهان می‌دود. در کفِ دریا، شقایق دریایی که از جایش تکان نمی‌خورد، با بازوهای نیش‌دارش خرچنگِ کوچکی را که به آن خورده نگه می‌دارد. هر دو شکارچی‌اند، با دو شیوه‌ی متفاوت. آیا شکارچی‌ها می‌توانند همه‌ی شکارشان را از بین ببرند؟

شکارچی‌ها و ابزارشان

شکار کردن راهِ غذا خوردنِ جانورانِ گوشت‌خوار است. شکارچی‌ها ابزارهای گوناگونی دارند: یوزپلنگ سرعت دارد، جغد شنواییِ تیز و پروازِ بی‌صدا، عنکبوت تار، مار زهر، و شقایق دریایی نیش. بعضی دنبالِ شکار می‌دوند و بعضی کمین می‌کنند و صبر می‌کنند تا شکار خودش نزدیک شود.

بالا و پایینِ دو جمعیت

بیش از صد سال پیش، شرکتی در کانادا که پوستِ جانوران را می‌خرید، سال‌به‌سال تعدادِ پوست‌های خرگوش و سیاه‌گوشی را که شکارچیان می‌آوردند ثبت کرد. وقتی دانشمندان این عددها را روی نمودار بردند، الگویی شگفت دیدند:

1. وقتی خرگوش‌ها زیاد می‌شدند، سیاه‌گوش‌ها غذای فراوان داشتند و بچه‌های بیشتری بزرگ می‌کردند، پس چند سال بعد جمعیتِ آن‌ها هم زیاد می‌شد.
2. سیاه‌گوش‌های زیاد، خرگوش‌های زیادی می‌خوردند و جمعیتِ خرگوش کم می‌شد.
3. با کم شدنِ خرگوش، سیاه‌گوش‌ها گرسنه می‌ماندند و کم می‌شدند.
4. با کم شدنِ سیاه‌گوش، خرگوش‌ها دوباره زیاد می‌شدند و چرخه از سر گرفته می‌شد.

پس تعدادِ شکارچی‌هایی که یک بوم‌سازگان می‌تواند نگه دارد، به تعدادِ شکارها بستگی دارد؛ و شکارچی‌ها هم جلوی زیاد شدنِ بی‌اندازه‌ی شکار را می‌گیرند. البته در طبیعت عواملِ دیگری مثلِ غذای خودِ خرگوش‌ها هم در کارند.

شکار نشدن هم هنری است

جانورانی که شکار می‌شوند، ویژگی‌هایی دارند که شانسِ شکار شدنشان را کم می‌کند:

• استتار: بعضی جانوران رنگ و شکلی مثلِ زمینه‌ی زندگی‌شان دارند و دیده نمی‌شوند. ماهیِ پهنِ کفزی روی ماسه همرنگِ ماسه می‌شود، و حشره‌ی برگی درست مثلِ برگ است، با رگبرگ و حتی لکه‌های پوسیدگی. شکارچی‌ها هم از استتار استفاده می‌کنند، مثلِ پلنگِ خال‌دار در سایه‌روشنِ بیشه.
• ترساندن: نوزادِ کرمی‌شکلِ بعضی پروانه‌ها در انتهای بدنش دو لکه‌ی بزرگِ چشم‌مانند دارد. وقتی خطر احساس کند، سرش را پایین می‌برد و بدنش را باد می‌کند و ناگهان شبیهِ سرِ یک مار می‌شود؛ پرنده‌ی گرسنه عقب می‌کشد.
• هشدار: کفشدوزک رنگِ تند و خال‌های سیاه دارد و مزه‌اش تلخ است. پرنده‌ای که یک بار آن را بچشد، رنگش را یاد می‌گیرد و دیگر سراغش نمی‌رود.

در خانه امتحان کنید

بیست تکه کاغذِ کوچک ببُرید: ده تکه همرنگِ فرش یا روتختیِ اتاقتان و ده تکه به رنگی تند. آن‌ها را روی فرش پخش کنید و از کسی بخواهید در ده ثانیه هر چه می‌تواند بردارد. کدام رنگ بیشتر «شکار» شد؟ چند بار تکرار کنید و نتیجه را بنویسید.

واژه‌های این درس

• شکارچی - جانوری که جانورانِ دیگر را شکار می‌کند و می‌خورد.
• شکار - جانوری که شکارچی آن را می‌گیرد و می‌خورد.
• استتار - هم‌رنگ و هم‌شکل شدن با زمینه، برای دیده نشدن.

ایده‌ی اصلی

جمعیتِ شکارچی به جمعیتِ شکار بستگی دارد و این دو با کمی فاصله با هم بالا و پایین می‌روند. جانورانِ شکارشونده با استتار، ترساندن و رنگ‌های هشدار شانسِ شکار شدنشان را کم می‌کنند.