پنج سلسله‌ی جانداران
یک قارچِ خوراکی روی خاکِ جنگل روییده است. ساقه دارد، از زمین بیرون آمده و حرکت نمی‌کند. خیلی‌ها فکر می‌کنند قارچ هم نوعی گیاه است. اما زیست‌شناس‌ها قارچ را در گروهی کاملاً جدا از گیاهان می‌گذارند. چرا؟ و اصلاً بزرگ‌ترین گروه‌های جانداران کدام‌اند؟
پنج سلسله
در درسِ پیش دیدیم که بزرگ‌ترین پله‌ی نردبانِ گروه‌بندی سلسله است. در یکی از گروه‌بندی‌های رایج، همه‌ی جانداران در پنج سلسله جا می‌گیرند:
- باکتری‌ها: تک‌یاخته‌ای، بسیار ریز و بدونِ هسته.
- آغازیان: بیشترشان تک‌یاخته‌ای با هسته، مثلِ پارامسی، آمیب و جلبک‌ها.
- قارچ‌ها: مثلِ قارچِ خوراکی، کپک و مخمر؛ غذایشان را از جانداران یا بقایای آن‌ها می‌گیرند.
- گیاهان: پریاخته‌ای و سبز؛ غذایشان را با فتوسنتز می‌سازند.
- جانوران: پریاخته‌ای؛ غذا را می‌خورند و بیشترشان جابه‌جا می‌شوند.
یاخته‌ای با هسته، یاخته‌ای بی‌هسته
پارسال دیدیم که دستورِ ساختنِ هر جاندار در دِنا نوشته شده است. در یاخته‌ی گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و آغازیان، دِنا درونِ پوششی جدا قرار دارد که هسته را می‌سازد. به این جانداران هوهسته‌ای می‌گوییم.
اما یاخته‌ی باکتری چنین پوششی ندارد و ماده‌ی وراثتی‌اش آزادانه درونِ یاخته است. به چنین جاندارانی پیش‌هسته‌ای می‌گوییم. نامِ «پیش‌هسته‌ای» به این دلیل است که دانشمندان فکر می‌کنند جاندارانی شبیهِ باکتری‌ها، پیش از پیدا شدنِ یاخته‌های هسته‌دار، روی زمین زندگی می‌کردند.
چرا قارچ گیاه نیست؟
حالا به پرسشِ اول برگردیم. گیاهان سبزینه دارند و با نورِ خورشید غذای خودشان را می‌سازند. قارچ‌ها سبزینه ندارند و نمی‌توانند غذا بسازند؛ مثلِ جانوران غذایشان را از جاندارانِ دیگر یا بقایای آن‌ها می‌گیرند. این تفاوت آن‌قدر مهم است که قارچ‌ها سلسله‌ی خودشان را دارند.
پنج سلسله تنها راهِ گروه‌بندی نیست. امروز بسیاری از زیست‌شناس‌ها با مقایسه‌ی دِنا، جانداران را اول در سه گروهِ بزرگ‌تر به نامِ قلمرو جا می‌دهند. اما پنج سلسله هنوز نقشه‌ی ساده و خوبی برای شروع است و در درس‌های بعد، سه سلسله‌ی اول را از نزدیک می‌بینیم.
در خانه امتحان کنید
فهرستی از ده چیزِ زنده‌ای که در یک روز می‌بینید یا می‌خورید بنویسید، مثلاً نان، ماست، سیب، گربه، علفِ پارک و قارچِ خوراکی. هر کدام را در یکی از پنج سلسله بگذارید. یادتان باشد که در نان مخمر و در ماست باکتری کار کرده‌اند. کدام سلسله در فهرستِ شما بیشتر است؟
واژه‌های این درس
- سلسله - بزرگ‌ترین گروه در گروه‌بندیِ جانداران.
- هوهسته‌ای - جانداری که یاخته‌اش هسته دارد.
- پیش‌هسته‌ای - جانداری که یاخته‌اش هسته ندارد، مثلِ باکتری.
- آغازیان - سلسله‌ای از جاندارانِ بیشتر تک‌یاخته‌ای و هسته‌دار.
ایده‌ی اصلی
در یک گروه‌بندیِ رایج، جانداران پنج سلسله‌اند: باکتری‌ها، آغازیان، قارچ‌ها، گیاهان و جانوران. باکتری‌ها پیش‌هسته‌ای‌اند و یاخته‌شان هسته ندارد؛ چهار سلسله‌ی دیگر هوهسته‌ای‌اند.