گروه‌های درونِ گروه‌ها
اگر بگویید «شیر»، دوستتان از کجا بفهمد منظورتان جانورِ سلطانِ جنگل است، نوشیدنیِ سفیدِ صبحانه یا شیرِ آبِ آشپزخانه؟ در فارسی یک کلمه سه معنا دارد. حالا فکر کنید زیست‌شناسی در ژاپن و دیگری در برزیل بخواهند درباره‌ی یک جانور با هم حرف بزنند. چطور مطمئن شوند درباره‌ی یک جاندار حرف می‌زنند؟
نردبانِ گروه‌ها
زیست‌شناس‌ها جانداران را در گروه‌هایی درونِ گروه‌های بزرگ‌تر جا می‌دهند، مثلِ نشانیِ یک خانه که از کشور شروع می‌شود و به شهر و خیابان و پلاک می‌رسد. پله‌های این نردبان، از بزرگ به کوچک، این‌هاست:
سلسله ← شاخه ← رده ← راسته ← تیره ← سرده ← گونه
مثلاً جای پلنگِ ایرانی این است: سلسله‌ی جانوران، شاخه‌ی مهره‌داران، رده‌ی پستانداران، راسته‌ی گوشت‌خواران، تیره‌ی گربه‌سانان، سرده‌ی گربه‌های بزرگ (پانترا) و سرانجام گونه‌ی پلنگ.
هر چه از بالا به پایین می‌آییم، تعدادِ جانداران هر گروه کمتر و شباهتشان بیشتر می‌شود. در سلسله‌ی جانوران هم پلنگ هست و هم مگس. در رده‌ی پستانداران هم پلنگ هست و هم گاو. در سرده‌ی پانترا فقط چند گربه‌ی بزرگ مانده‌اند، مثلِ شیر، ببر و پلنگ؛ یوزپلنگ با اینکه گربه‌ی بزرگی است، سرده‌ی جدایی دارد. هر چه دو جاندار در گروه‌های بیشتری با هم باشند، خویشاوندیِ نزدیک‌تری دارند.
گونه چیست؟
پایین‌ترین پله‌ی نردبان گونه است. جاندارانِ یک گونه شبیهِ هم‌اند و می‌توانند با هم زاده‌هایی بیاورند که خودشان هم زنده بمانند و زاده بیاورند. همه‌ی پلنگ‌ها یک گونه‌اند. اسب و الاغ می‌توانند قاطر به دنیا بیاورند، اما قاطر تقریباً هرگز بچه‌دار نمی‌شود؛ پس اسب و الاغ دو گونه‌ی جدا هستند.
یک نام برای همه‌ی دنیا
برای حلِ مشکلِ «شیر»، هر گونه یک نامِ علمی دارد که در همه‌ی زبان‌ها یکی است. این نام دو بخش دارد و به زبانِ لاتین نوشته می‌شود: بخشِ اول نامِ سرده است و بخشِ دوم گونه را مشخص می‌کند. نامِ علمیِ شیرِ جنگل Panthera leo است و نامِ پلنگ Panthera pardus. از بخشِ اولِ مشترکشان می‌فهمیم که خویشاوندِ نزدیک‌اند. این روشِ نام‌گذاریِ دوبخشی را حدودِ سیصد سال پیش کارل لینه، زیست‌شناسِ سوئدی، رایج کرد.
در خانه امتحان کنید
در یک کتاب یا در اینترنت، نامِ علمیِ پنج جانورِ آشنا را پیدا کنید، مثلاً گربه‌ی خانگی، گرگ، سگ، گاو و انسان. کدام‌ها بخشِ اولِ نامشان یکی است؟ از این موضوع چه نتیجه‌ای درباره‌ی خویشاوندی‌شان می‌گیرید؟
واژه‌های این درس
- سلسله - بزرگ‌ترین گروه در گروه‌بندیِ جانداران.
- سرده - گروهی از گونه‌های بسیار نزدیک به هم.
- گونه - جاندارانی که می‌توانند با هم زاده‌هایی زایا بیاورند.
- نامِ علمی - نامِ دوبخشیِ لاتین که هر گونه را در همه‌ی دنیا مشخص می‌کند.
ایده‌ی اصلی
جانداران در گروه‌هایی درونِ گروه‌های بزرگ‌تر جا می‌گیرند، از سلسله تا گونه؛ هر چه دو جاندار گروه‌های مشترکِ بیشتری داشته باشند، خویشاوندترند، و هر گونه یک نامِ علمیِ دوبخشی دارد.