خواندنِ کتابِ لایه‌ها
روی میزِ شما کتاب‌ها و دفترهایی روی هم انباشته شده‌اند که هر روز یکی را رویشان گذاشته‌اید. بی‌آنکه تاریخی رویشان نوشته باشد، می‌دانید کدام را اول گذاشته‌اید: پایینی را. زمین‌شناس‌ها هم دیواره‌ی یک دره یا کوه را مثلِ همین انبوهِ کتاب می‌خوانند. اما گاهی کسی انبوهِ کتاب‌ها را جابه‌جا کرده است. آن‌وقت چطور؟
قاعده‌ی یکم: پایینی‌ها قدیمی‌ترند
لایه‌های رسوبی یکی پس از دیگری روی هم ته‌نشین می‌شوند. پس در یک توالیِ لایه‌ها، هر لایه از لایه‌ی بالایی‌اش قدیمی‌تر و از لایه‌ی پایینی‌اش جوان‌تر است. پایین‌ترین لایه قدیمی‌ترین است و بالاترین، جوان‌ترین.
اما یک شرط دارد: لایه‌ها نباید وارونه شده باشند. در فصلِ پیش دیدیم که برخوردِ ورقه‌ها لایه‌ها را چین می‌دهد. گاهی چین‌خوردگی آن‌قدر شدید است که بخشی از لایه‌ها کاملاً برمی‌گردند و آن‌وقت پایینی‌ها جوان‌ترند. زمین‌شناس‌ها از نشانه‌هایی مثلِ جهتِ فسیل‌ها یا ردِ موج‌های روی ماسه می‌فهمند لایه‌ها سرِ جای خود هستند یا نه.
قاعده‌ی دوم: لایه‌ها صاف شروع می‌کنند
رسوب‌ها همیشه تقریباً افقی ته‌نشین می‌شوند. پس اگر لایه‌هایی را کج، ایستاده یا چین‌خورده ببینیم، می‌دانیم که بعد از ته‌نشینی چیزی، مثلِ فشارِ ورقه‌ها، آن‌ها را جابه‌جا کرده است. پس کج شدن رویدادی است که پس از ساخته شدنِ لایه‌ها رخ داده است.
قاعده‌ی سوم: بُرنده جوان‌تر از بُریده است
گاهی ماگما از عمقِ زمین بالا می‌آید، به‌زور از میانِ لایه‌ها راه باز می‌کند و همان‌جا سرد می‌شود. نتیجه رگه‌ای از سنگِ آذرین است که لایه‌ها را قطع کرده است. این رگه حتماً جوان‌تر از همه‌ی لایه‌هایی است که قطع کرده، چون آن لایه‌ها باید پیش از آمدنِ ماگما آن‌جا بوده باشند. گسلی هم که لایه‌ها را بریده، از آن‌ها جوان‌تر است. اگر لایه‌ای بی‌آنکه بریده شود روی رگه قرار گرفته باشد، آن لایه بعد از رگه ته‌نشین شده است.
یک تمرین
در شکلِ بالا، ترتیبِ رویدادها را از قدیم به جدید بنویسید. پاسخ: نخست لایه‌های ۱، ۲ و ۳ ته‌نشین شدند؛ سپس رگه‌ی ۶ آن‌ها را برید؛ پس از آن لایه‌های ۴ و ۵ روی همه ته‌نشین شدند. ما هنوز نمی‌دانیم این رویدادها چند میلیون سال پیش بوده‌اند؛ فقط ترتیبشان را می‌دانیم. این را سنِ نسبی می‌گویند. در درسِ بعد می‌بینیم فسیل‌ها چطور به لایه‌ها سنِ تقریبی هم می‌دهند.
در خانه امتحان کنید
- در یک ظرفِ شیشه‌ایِ شفاف، به نوبت لایه‌هایی از خاک، ماسه، عدس و برنج بریزید.
- با یک مدادِ تراش‌خورده یا یک نی، از بالا تا وسطِ لایه‌ها را سوراخ کنید و سوراخ را با شکر یا نمک پر کنید (این رگه‌ی شماست).
- حالا یک لایه‌ی دیگر روی همه بریزید. از کنارِ شیشه نگاه کنید و ترتیبِ کارهایتان را فقط از روی لایه‌ها بخوانید.
واژه‌های این درس
- توالیِ لایه‌ها - ترتیبِ لایه‌های رسوبی، از قدیمی‌ترین در پایین تا جوان‌ترین در بالا.
- رگه - نوارِ باریکی از سنگ، مثلاً سنگِ آذرین، که لایه‌های دیگر را قطع کرده است.
- سنِ نسبی - اینکه یک لایه یا رویداد از دیگری قدیمی‌تر است یا جوان‌تر، بی‌آنکه سنِ دقیقش را بدانیم.
ایده‌ی اصلی
در لایه‌هایی که وارونه نشده‌اند، پایینی‌ها قدیمی‌ترند؛ لایه‌ها صاف ته‌نشین می‌شوند، پس کج شدنشان بعدها رخ داده است؛ و هر چیزی که لایه‌ها را قطع کند، از آن‌ها جوان‌تر است.