یون‌ها در بدنِ ما
بعد از یک مسابقه‌ی فوتبال در گرمای تابستان، پیراهنِ بازیکن‌ها خیس است و اگر خشک شود، لکه‌های سفیدی رویش می‌ماند. این لکه‌ها نمک‌اند. عرق فقط آب نیست؛ با آن یون هم از بدن بیرون می‌رود. بدن با این یون‌ها چه کار دارد؟
یونِ سدیم، رساننده‌ی پیام
در درس‌های پیش دیدیم که محلولِ یون‌ها برق را می‌رساند. بدنِ ما هم از همین خاصیت استفاده می‌کند. مایعِ درون و بیرونِ یاخته‌ها پر از یون است و یونِ سدیم (Na⁺) فراوان‌ترین یونِ مثبت در خون است.
پیام‌های عصبی با جابه‌جا شدنِ یون‌های سدیم و پتاسیم از دیواره‌ی یاخته‌های عصبی ساخته می‌شوند. ماهیچه‌ها هم، به‌ویژه ماهیچه‌ی قلب، با همین جریان‌های کوچکِ یونی منقبض می‌شوند. دستگاهِ نوار قلب در بیمارستان در واقع همین جریان‌های الکتریکیِ قلب را ثبت می‌کند. پس بدن بی‌یونِ سدیم نمی‌تواند کار کند و بخشِ بزرگی از سدیمِ لازم را از نمکِ خوراکی (NaCl) می‌گیریم.
نمک: نه کم، نه زیاد
بیشترِ نمکی که می‌خوریم از نمکدان نیست؛ در نان، پنیر، سوسیس، ترشی، چیپس و غذاهای آماده پنهان است. سازمانِ جهانیِ بهداشت توصیه می‌کند یک بزرگسال روزانه کم‌تر از ۵ گرم نمک بخورد، یعنی حدودِ یک قاشق چای‌خوری. اما بیشترِ مردمِ جهان، و ایران، تقریباً دو برابرِ این مقدار نمک می‌خورند.
اگر سدیمِ خون خیلی زیاد شود، بدن آبِ بیشتری نگه می‌دارد، حجمِ خون بالا می‌رود و قلب باید سخت‌تر کار کند. با گذشتِ سال‌ها این کار به فشارِ خونِ بالا و بیماری‌های قلب و سکته می‌رسد. کمبودِ شدیدِ سدیم هم خطرناک است، اما برای کسی که غذای معمولی می‌خورد بسیار کم پیش می‌آید.
یونِ آهن، حاملِ اکسیژن
یونِ مهمِ دیگر یونِ آهن با دو بارِ مثبت است (Fe²⁺). در گلبول‌های قرمزِ خون، درشت‌مولکولی به نامِ هموگلوبین هست که در مرکزِ ساختارش اتم‌های آهن دارد. همین آهن اکسیژن را در شش‌ها می‌گیرد، با خون به همه‌ی یاخته‌ها می‌برد و آن‌جا رها می‌کند.
اگر آهنِ کافی به بدن نرسد، هموگلوبینِ کافی ساخته نمی‌شود و فرد دچارِ کم‌خونیِ فقرِ آهن می‌شود: زود خسته می‌شود، رنگش پریده است و تمرکزش کم می‌شود. نوجوان‌ها، به‌ویژه دخترها، چون بدنشان در حالِ رشد است، به آهنِ بیشتری نیاز دارند. گوشتِ قرمز، جگر، عدس، لوبیا، اسفناج و خرما آهن دارند. گاهی پزشک قرصِ آهن هم تجویز می‌کند؛ قرصِ آهن را فقط با تجویزِ پزشک باید خورد، چون آهنِ زیاد هم سمی است.
یون‌های دیگری هم در بدن کار می‌کنند: یونِ کلسیم در استخوان و دندان، یونِ پتاسیم در کارِ قلب و یونِ ید در غده‌ی تیروئید.
در خانه امتحان کنید
- برچسبِ چند خوراکی (نان، پنیر، چیپس، کنسرو) را بخوانید و مقدارِ نمک یا سدیمِ هر کدام را پیدا کنید. اگر همه را در یک روز بخورید، از ۵ گرم بیشتر می‌شود؟
- فهرستِ غذاهای یک روزِ خودتان را بنویسید. آهنِ کدام‌یک بیشتر است؟
واژه‌های این درس
- هموگلوبین - درشت‌مولکولِ آهن‌دارِ گلبول‌های قرمز که اکسیژن را می‌برد.
- کم‌خونیِ فقرِ آهن - کم شدنِ هموگلوبین به خاطرِ نرسیدنِ آهنِ کافی.
- فشارِ خون - فشاری که خون به دیواره‌ی رگ‌ها وارد می‌کند.
ایده‌ی اصلی
یون‌ها در بدن کارهای حیاتی دارند: یونِ سدیم پیام‌های عصبی و کارِ قلب را ممکن می‌کند و یونِ آهن در هموگلوبین اکسیژن را می‌برد. بدن به اندازه‌ی کافی از هر کدام نیاز دارد؛ نمکِ زیاد به قلب و فشارِ خون آسیب می‌زند.