بوم‌سازگان، از گلدان تا جنگل

زنبوری از روی گلی بلند می‌شود و به سوی کندو پرواز می‌کند. زنبورخواری گرسنه آن را در هوا می‌گیرد. شاید چند ساعت بعد خودِ زنبورخوار شکارِ قوشی شود. زنبور به گل نیاز داشت، گل به نور و آب و خاک، و زنبورخوار به زنبور. هیچ‌کدام تنها زندگی نمی‌کنند. چطور این همه را با هم مطالعه کنیم؟

زنده و غیرزنده با هم

پیش از این دیدیم که همه‌ی جاندارانِ یک گونه در یک جا جمعیت را می‌سازند و همه‌ی جمعیت‌های آن‌جا اجتماع را. اما زندگیِ این جانداران به چیزهای غیرزنده هم بستگی دارد. محیطِ زندگیِ هر جاندار دو جور عامل دارد:

• عواملِ زنده: همه‌ی جاندارانِ دیگر، از گیاه و جانور تا قارچ و باکتری.
• عواملِ غیرزنده: آب، هوا، نور، دما، خاک و مواد معدنی.

این عوامل پیوسته بر هم اثر می‌گذارند: گیاهان سایه می‌اندازند و دمای خاک را کم می‌کنند، کرم‌ها خاک را زیر و رو می‌کنند، باران گیاهان را رشد می‌دهد و جانوران گیاهان را می‌خورند. به همه‌ی عواملِ زنده و غیرزنده‌ی یک محیط، همراه با اثرهایی که بر هم دارند، بوم‌سازگان می‌گوییم.

از کوچک تا بزرگ

بوم‌سازگان می‌تواند به اندازه‌ی یک جنگلِ بزرگ باشد یا به کوچکیِ یک گلدان یا آبزی‌دان. هر کجا جاندارانی با هم و با محیطِ غیرزنده‌شان کار کنند، یک بوم‌سازگان هست. بوم‌سازگان‌ها سه جورند:

• خشکی، مثلِ جنگل‌های هیرکانیِ شمالِ ایران یا دشت‌های کویری؛
• آبی، مثلِ دریاچه‌ی گَهَر در لرستان یا آبسنگ‌های مرجانیِ خلیج فارس؛
• آبی-خشکی، مثلِ تالابِ انزلی، که مرزِ میانِ آب و خشکی است و پرندگانِ مهاجرِ بسیاری را میزبانی می‌کند.

دو کارِ بزرگ در هر بوم‌سازگان

هر بوم‌سازگانی، از هر نوع و اندازه، دو فرایندِ مهم دارد:

1. انتقالِ انرژی: انرژیِ خورشید به گیاهان می‌رسد و از آن‌ها، در زنجیره‌ها و شبکه‌های غذایی، به جانوران منتقل می‌شود.
2. چرخه‌ی مواد: موادی مثلِ کربن، آب و نیتروژن از محیط به جانداران می‌روند و پس از مرگشان دوباره به خاک و آب و هوا برمی‌گردند.

در درس‌های بعد این دو را دقیق‌تر می‌بینیم.

در خانه امتحان کنید

یک بوم‌سازگانِ کوچک بسازید. در یک شیشه‌ی بزرگِ دهان‌گشاد کمی سنگریزه، خاکِ باغچه، چند گیاهِ کوچک و یک تکه خزه بگذارید، کمی آب بپاشید و درش را ببندید. شیشه را در نورِ غیرمستقیم بگذارید و چند هفته ببینید. قطره‌هایی که روی دیواره جمع می‌شوند و دوباره به خاک برمی‌گردند چه چیزی را نشان می‌دهند؟ فهرستی از عواملِ زنده و غیرزنده‌ی بوم‌سازگانِ کوچکتان بنویسید.

واژه‌های این درس

• بوم‌سازگان - همه‌ی عواملِ زنده و غیرزنده‌ی یک محیط، همراه با اثرهایی که بر هم دارند.
• عاملِ زنده - هر جانداری که در محیط هست و بر دیگران اثر می‌گذارد.
• عاملِ غیرزنده - هر بخشِ بی‌جانِ محیط، مثلِ آب، هوا، نور، دما و خاک.

ایده‌ی اصلی

بوم‌سازگان همه‌ی عواملِ زنده و غیرزنده‌ی یک محیط و اثرهای آن‌ها بر یکدیگر است. بوم‌سازگان‌ها خشکی، آبی یا آبی-خشکی‌اند و از گلدان تا جنگل اندازه دارند، و در همه‌ی آن‌ها انرژی منتقل می‌شود و مواد چرخه می‌زنند.