گیاهانِ گلدار
از گندمِ نانِ صبحانه تا سیب و پرتقال، از گلِ محمدیِ کاشان تا علفِ پارک، بیشترِ گیاهانی که هر روز می‌بینیم و می‌خوریم گل دارند. حدودِ نُه دهمِ گونه‌های گیاهانِ امروزِ زمین گلدارند. این گروهِ بزرگ چه ویژگی‌ای دارد که کاج و سرخس ندارند، و چطور آن را به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم می‌کنیم؟
دانه‌ی پنهان
در درسِ پیش دیدیم که دانه‌ی کاج باز روی پولکِ مخروط است. در گیاهانِ گلدار، تخمک درونِ تخمدانِ گل است و پس از لقاح، تخمدان به میوه تبدیل می‌شود که دانه‌ها را در خود می‌پوشاند. برای همین به گیاهانِ گلدار نهان‌دانگان می‌گویند، یعنی گیاهانی که دانه‌شان پنهان است. میوه از دانه محافظت می‌کند و بسیاری از میوه‌ها با خوشمزه بودنشان جانوران را به پخش کردنِ دانه وا می‌دارند.
تک‌لپه و دولپه
در دبستان دیدیم که گیاهانِ گلدار دو گروهِ بزرگ دارند: تک‌لپه‌ها، مثلِ گندم، ذرت، برنج، خرما و لاله، و دولپه‌ها، مثلِ لوبیا، نخود، گلِ سرخ و درختِ سیب. یادآوری کنیم:
- دانه‌ی تک‌لپه یک لپه دارد و دانه‌ی دولپه دو لپه.
- رگبرگ‌های تک‌لپه‌ها موازی‌اند و رگبرگ‌های دولپه‌ها شبکه‌ای و منشعب.
- تعدادِ گلبرگ‌های تک‌لپه‌ها معمولاً سه یا مضربی از سه است، و در دولپه‌ها چهار یا پنج یا مضربی از آن‌ها.
حالا یک تفاوتِ دیگر را هم می‌شناسیم که درونِ ساقه پنهان است. آوندهای چوبی و آبکش در ساقه به شکلِ دسته‌های آوندی کنارِ هم کشیده شده‌اند. اگر ساقه‌ی یک دولپه را به‌صورتِ عرضی ببُریم، دسته‌های آوندی را روی یک حلقه می‌بینیم. در ساقه‌ی تک‌لپه، مثلِ ذرت، دسته‌ها پراکنده در سراسرِ ساقه‌اند.
انبارهای غذا
ریشه، ساقه و برگ اندام‌های رویشیِ گیاه‌اند و در نهان‌دانگان شکل‌های بسیار گوناگونی دارند. بسیاری از گیاهان غذایی را که با فتوسنتز ساخته‌اند، در یکی از همین اندام‌ها انبار می‌کنند تا در زمستان یا فصلِ خشک از آن استفاده کنند. هویج و چغندر غذا را در ریشه ذخیره می‌کنند. سیب‌زمینی ساقه‌ی زیرزمینیِ متورم است و چشم‌هایش جوانه‌اند. در پیاز، غذا در برگ‌های گوشتیِ زیرزمینی انبار شده است. لوبیا و گندم هم غذای جوانه را در دانه نگه می‌دارند. ما بیشترِ این انبارها را می‌خوریم.
در خانه امتحان کنید
یک دانه لوبیا و چند دانه ذرت یا گندم را یک شب در آب خیس کنید. صبح، پوستِ لوبیا را بکنید و آن را با ناخن از وسط باز کنید: دو نیمه می‌شود؟ دانه‌ی ذرت چطور؟ بعد یک برگِ تره یا پیازچه را کنارِ یک برگِ لوبیا یا گلِ سرخ بگذارید و رگبرگ‌هایشان را با ذره‌بین مقایسه کنید. هر گیاه را در گروهِ درستش بگذارید.
واژه‌های این درس
- نهان‌دانگان - گیاهانِ گلدار که دانه‌شان درونِ میوه است.
- دسته‌ی آوندی - آوندهای چوبی و آبکشی که کنارِ هم در ساقه کشیده شده‌اند.
- اندام‌های رویشی - ریشه، ساقه و برگِ گیاه.
ایده‌ی اصلی
گیاهانِ گلدار نهان‌دانه‌اند و دانه‌شان درونِ میوه پنهان است. تک‌لپه‌ها و دولپه‌ها در دانه، برگ، گل و چیدمانِ دسته‌های آوندیِ ساقه فرق دارند، و بسیاری از گیاهان غذا را در ریشه، ساقه، برگ یا دانه انبار می‌کنند.