سوخت‌های فسیلی و گرم شدنِ زمین
اگر در یک روزِ آفتابیِ زمستان در خودرویی بنشینید که پنجره‌هایش بسته بوده، هوای درونش از بیرون خیلی گرم‌تر است. نورِ خورشید از شیشه می‌گذرد و درونِ خودرو را گرم می‌کند، اما گرما به‌آسانی بیرون نمی‌رود. زمین هم چیزی شبیهِ این شیشه دارد. آن چیست و چرا امروز نگرانش هستیم؟
پتوی گازیِ زمین
نورِ خورشید از هواکره می‌گذرد و سطحِ زمین را گرم می‌کند. زمینِ گرم، گرما را به شکلِ پرتوِ فروسرخ (پرتوی گرمایی که چشم نمی‌بیند) به سوی فضا پس می‌فرستد. اما بعضی گازهای هوا، به‌ویژه کربن‌دی‌اکسید، بخارِ آب و متان، بخشی از این پرتو را جذب می‌کنند و دوباره به سوی زمین برمی‌گردانند. این گازها مثلِ پتویی دورِ زمین‌اند.
به این پدیده اثرِ گلخانه‌ای می‌گویند، چون شبیهِ کارِ شیشه‌ی گلخانه است. اثرِ گلخانه‌ایِ طبیعی برای زندگی لازم است: بدونِ آن میانگینِ دمای زمین حدودِ ۱۸ درجه زیرِ صفر بود و همه‌جا یخ می‌زد. اما پتوی ضخیم‌تر یعنی زمینِ گرم‌تر.
گرم شدنِ زمین
سوخت‌های فسیلی همه کربن دارند. وقتی می‌سوزند، کربنشان با اکسیژن ترکیب می‌شود. برای نمونه، سوختنِ متان در اجاق‌گاز:
متان + اکسیژن ← کربن‌دی‌اکسید + آب
انسان‌ها هر سال ده‌ها میلیارد تُن کربن‌دی‌اکسید به هوا می‌فرستند. پتو ضخیم‌تر شده و میانگینِ دمای زمین از سده‌ی نوزدهم تا امروز حدودِ ۱٫۲ درجه بالا رفته است. شاید کم به نظر برسد، اما پیامدهایش را همه‌جا می‌بینیم:
- یخچال‌های طبیعیِ کوه‌ها و یخ‌های قطبی آب می‌شوند و سطحِ دریاها بالا می‌آید.
- موج‌های گرما، خشکسالی‌ها و توفان‌های شدید بیشتر شده‌اند.
- فصل‌ها جابه‌جا شده‌اند: بهار زودتر می‌آید و برفِ کوه‌ها زودتر آب می‌شود.
- بسیاری از گونه‌های جانوری و گیاهی نمی‌توانند به این سرعت خود را با تغییرها سازگار کنند و در خطرِ انقراض‌اند.
به همین دلیل کشورهای جهان در پیمان‌هایی، مثلِ توافقِ پاریس، قرار گذاشته‌اند کربن‌دی‌اکسیدی را که تولید می‌کنند اندازه بگیرند و کم کنند.
سهمِ هر کدام از ما
بیشترِ برقِ ایران در نیروگاه‌هایی تولید می‌شود که گازِ طبیعی یا نفت می‌سوزانند. پس هر بار که لامپی را روشن می‌گذاریم، جایی دورتر کمی سوخت می‌سوزد. به‌طورِ تقریبی، تولیدِ هر کیلووات‌ساعت برق در نیروگاهِ گازی حدودِ نیم کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید می‌سازد؛ در نیروگاهِ زغال‌سنگی تقریباً دو برابر، و با باد و خورشید بسیار کم.
یک حسابِ ساده خانواده‌ای در دو ماه ۴۰۰ کیلووات‌ساعت برق مصرف کرده است. اگر برقش از نیروگاهِ گازی باشد:
۴۰۰ × ۰٫۵ = ۲۰۰ کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید
اگر یک درختِ بالغ در سال حدودِ ۲۰ کیلوگرم کربن‌دی‌اکسید جذب کند، برای جذبِ همین دو ماه ده درخت باید یک سالِ کامل کار کنند.
در خانه امتحان کنید
- قبضِ برقِ خانه را پیدا کنید و مصرفِ دوره را بخوانید. با همین حساب، کربن‌دی‌اکسیدِ آن را پیدا کنید.
- سه کار پیدا کنید که خانواده‌تان بتواند برای کم کردنِ مصرفِ برق و سوخت انجام دهد.
واژه‌های این درس
- اثرِ گلخانه‌ای - نگه داشته شدنِ بخشی از گرمای زمین به دستِ گازهای هواکره.
- گازِ گلخانه‌ای - گازی مثلِ کربن‌دی‌اکسید و متان که پرتوِ گرمایی را جذب می‌کند.
- گرمایشِ زمین - بالا رفتنِ میانگینِ دمای زمین در اثرِ افزایشِ گازهای گلخانه‌ای.
ایده‌ی اصلی
کربن‌دی‌اکسید و چند گازِ دیگر مثلِ پتویی بخشی از گرمای زمین را نگه می‌دارند. سوزاندنِ سوخت‌های فسیلی این گازها را افزایش داده و زمین را گرم‌تر کرده است: یخ‌ها آب می‌شوند، فصل‌ها جابه‌جا می‌شوند و هوا ناآرام‌تر می‌شود. کم کردنِ مصرفِ برق و سوخت، سهمِ هر کدام از ماست.