صورت‌های فلکی و پیدا کردنِ شمال
کاروان‌هایی که شبانه از کویرِ مرکزیِ ایران می‌گذشتند، نه جاده داشتند نه قطب‌نما. ساربان‌ها به آسمان نگاه می‌کردند و راه را پیدا می‌کردند. ستاره‌ها چطور راه را نشان می‌دهند؟
تقویمی در آسمان
صورت‌های فلکی گروه‌هایی از ستاره‌ها هستند که از زمین کنارِ هم دیده می‌شوند و مردم آن‌ها را به شکلِ جانوران و چیزها تصور کرده‌اند؛ مثلِ شکارچی، دبِ اکبر و کژدم. ستاره‌های یک صورتِ فلکی در واقع کنارِ هم نیستند و فاصله‌شان از ما بسیار متفاوت است.
چون زمین دورِ خورشید می‌چرخد، در هر فصل صورت‌های فلکیِ دیگری شب‌ها دیده می‌شوند. کشاورزانِ قدیم با دیدنِ اینکه کدام صورتِ فلکی پیش از طلوعِ خورشید در افقِ شرقی پیدا شده، زمانِ کاشت و برداشت را تعیین می‌کردند. صورت‌های فلکی تقویمِ آسمانی بودند.
ستاره‌ای که تکان نمی‌خورد
در طولِ شب همه‌ی ستاره‌ها آرام دورِ یک نقطه در آسمانِ شمالی می‌چرخند، چون زمین دورِ محورش می‌چرخد. نزدیکِ همان نقطه ستاره‌ای هست که تقریباً تکان نمی‌خورد: ستاره‌ی قطبی. ستاره‌ی قطبی پرنورترین ستاره‌ی آسمان نیست، اما همیشه بالای جهتِ شمال است.
برای پیدا کردنش از دبِ اکبر کمک می‌گیریم: هفت ستاره‌ی پرنور به شکلِ یک ملاقه. دو ستاره‌ی لبه‌ی کاسه‌ی ملاقه را با یک خط به هم وصل کنید و آن را حدودِ پنج برابرِ فاصله‌ی همان دو ستاره ادامه دهید. به ستاره‌ی قطبی می‌رسید، که سرِ دنباله‌ی دبِ اصغر است. رو به آن بایستید: روبه‌رویتان شمال است، پشتتان جنوب، راستتان شرق و چپتان غرب.
ارتفاعِ ستاره‌ی قطبی از افق تقریباً برابرِ عرضِ جغرافیاییِ محلِ شماست. در تهران حدودِ ۳۶ درجه و در بندرعباس حدودِ ۲۷ درجه بالای افق است.
آسمانی که دیگر دیده نمی‌شود
در شهرهای بزرگ، نورِ چراغ‌های خیابان و ساختمان‌ها آسمان را روشن می‌کند و ستاره‌های کم‌نور گم می‌شوند. به این آلودگیِ نوری می‌گوییم. آلودگیِ هوا و ابر هم دیدِ آسمان را کم می‌کنند. برای همین رصدخانه‌ها را دور از شهرها می‌سازند، و کویرهای ایران، مثلِ مصر و فرحزاد در کویرِ مرکزی، از بهترین جاهای رصدِ جهان‌اند.
در خانه امتحان کنید
جهت را در روز هم می‌شود پیدا کرد:
- یک چوبِ صاف را در زمینی آفتابی، عمودی فرو کنید.
- از حدودِ یک ساعت پیش از ظهر تا یک ساعت بعد از آن، هر ده دقیقه نوکِ سایه را با سنگریزه علامت بزنید.
- کوتاه‌ترین سایه، هنگامِ ظهر، در ایران همیشه رو به شمال است. خلافِ آن جنوب است، و قبله در ایران به سمتِ جنوبِ غربی است.
واژه‌های این درس
- صورتِ فلکی - گروهی از ستاره‌ها که از زمین به شکلی خاص دیده می‌شوند.
- ستاره‌ی قطبی - ستاره‌ای که تقریباً ثابت، بالای جهتِ شمال دیده می‌شود.
- دبِ اکبر - صورتِ فلکی‌ای با هفت ستاره‌ی ملاقه‌شکل که راهِ ستاره‌ی قطبی را نشان می‌دهد.
- آلودگیِ نوری - روشن شدنِ آسمانِ شب با نورِ چراغ‌ها.
ایده‌ی اصلی
صورت‌های فلکی در هر فصل عوض می‌شوند و تقویمِ آسمانی بودند. با دبِ اکبر ستاره‌ی قطبی را پیدا می‌کنیم که همیشه بالای شمال است.