کاج و سرو
در زمستان، وقتی بیشترِ درختانِ کوچه و پارک لخت شده‌اند، کاج‌ها و سروها هنوز سبزند. اگر زیرِ یک درختِ کاج بگردید، مخروط‌های چوبیِ قهوه‌ای پیدا می‌کنید که بعضی‌ها به آن «میوه‌ی کاج» می‌گویند. اما کاج نه گل دارد و نه میوه. پس دانه‌هایش را کجا می‌سازد؟
دانه بدونِ میوه
سرخس‌ها دانه نمی‌سازند. کاج و سرو دانه می‌سازند، اما برخلافِ گیاهانِ گلدار، دانه‌شان درونِ میوه پوشیده نیست. به همین دلیل به آن‌ها بازدانگان می‌گویند، یعنی گیاهانی که دانه‌شان «باز» و بی‌پوشش است. کاج، سرو، اُرس و سرخدار از بازدانگان‌اند.
مخروطِ نر، مخروطِ ماده
بازدانگان به جای گل مخروط دارند و هر درخت دو نوع مخروط می‌سازد:
- مخروط‌های نر کوچک و نرم‌اند و معمولاً دسته‌دسته سرِ شاخه‌ها می‌رویند. آن‌ها مقدارِ بسیار زیادی گرده می‌سازند. در بهار، تکان دادنِ شاخه‌ی کاج ابری از گرده‌ی زرد به هوا بلند می‌کند.
- مخروط‌های ماده بزرگ‌تر و چوبی‌اند و از تعدادِ زیادی پولک ساخته شده‌اند. تخمک‌ها روی پولک‌ها قرار دارند.
باد گرده را به مخروط‌های ماده می‌برد. پس از لقاح، دانه‌ها روی پولک‌های مخروطِ ماده ساخته می‌شوند. وقتی دانه‌ها رسیدند، پولک‌ها باز می‌شوند و دانه‌ها بیرون می‌افتند. دانه‌ی بسیاری از کاج‌ها یک بالِ نازک دارد که به پخش شدنش با باد کمک می‌کند.
برگ‌هایی برای زمستان
برگ‌های کاج سوزنی شکل و برگ‌های سرو ریز و فلس‌مانندند. این برگ‌ها لایه‌ی مومیِ ضخیمی دارند و آبِ کمی از دست می‌دهند. برای همین بیشترِ بازدانگان در زمستان، که آبِ خاک یخ می‌زند یا کم است، برگ‌هایشان را نگه می‌دارند و همیشه سبزند.
بازدانگان می‌توانند بسیار پیر شوند. سروِ اَبَرکوه در استانِ یزد را حدودِ چهار هزار ساله می‌دانند. این درخت یکی از کهن‌ترین جاندارانِ زنده‌ی جهان است و از زمانی بسیار پیش از هخامنشیان در همان جا ایستاده است.
در خانه امتحان کنید
یک مخروطِ کاجِ بسته پیدا کنید و آن را چند روز کنارِ بخاری یا در آفتاب بگذارید. پولک‌هایش چه تغییری می‌کنند؟ بعد آن را یک ساعت در آب بگذارید. حالا چه می‌شود؟ به نظرِ شما این رفتار چه کمکی به پخش شدنِ دانه‌ها در روزهای خشک می‌کند؟
واژه‌های این درس
- بازدانگان - گیاهانی که دانه می‌سازند اما دانه‌شان درونِ میوه نیست.
- مخروط - اندامی که در بازدانگان گرده یا دانه می‌سازد.
- پولک - هر یک از تکه‌های چوبیِ مخروط که دانه رویش ساخته می‌شود.
ایده‌ی اصلی
کاج و سرو از بازدانگان‌اند: گل و میوه ندارند، مخروط‌های نر گرده می‌سازند و دانه‌ها باز روی پولک‌های مخروط‌های ماده ساخته می‌شوند.