شکستگی‌ها، زمین‌لرزه‌ها و سونامی
در دی‌ماهِ ۱۳۸۳ (دسامبرِ ۲۰۰۴ میلادی)، زمین‌لرزه‌ای بسیار بزرگ در بسترِ اقیانوس هند، نزدیکِ اندونزی، رخ داد. چند ساعت بعد، موج‌های غول‌آسایی به ساحل‌های ده‌ها کشور، تا هند و سریلانکا و حتی آفریقا، رسیدند. زمین‌لرزه‌ای که بیشترِ آن مردم حسش هم نکرده بودند، چطور از هزاران کیلومتر دورتر به آن‌ها رسید؟
مرزِ ورقه‌ها، جای زمین‌لرزه‌ها
در دبستان دیدیم که زمین‌لرزه وقتی رخ می‌دهد که سنگِ خم‌شده ناگهان بشکند. حالا می‌دانیم کجا سنگ‌ها بیشتر خم می‌شوند: در مرزِ ورقه‌ها. قوی‌ترین زمین‌لرزه‌ها جایی رخ می‌دهند که ورقه‌ای به زیرِ ورقه‌ی دیگر فرو می‌رود. آن‌جا سطحِ بسیار بزرگی از دو ورقه به هم قفل می‌شوند، صدها سال انرژی جمع می‌کنند و یک‌باره رها می‌شوند. زمین‌لرزه‌ی اقیانوس هند از همین نوع بود. ایران هم در مرزِ برخوردِ عربستان و اوراسیاست و برای همین در زاگرس، البرز و بسیاری جاهای دیگر زمین‌لرزه زیاد است.
گسل یا درزه؟
حرکتِ ورقه‌ها گاهی سنگ‌های پوسته را می‌شکند. اما همه‌ی شکستگی‌ها مثلِ هم نیستند:
- اگر سنگ‌های دو طرفِ شکستگی نسبت به هم جابه‌جا شده باشند، به آن گسل می‌گوییم. لایه‌هایی که از دو طرفِ گسل می‌گذرند، دیگر روبه‌روی هم نیستند.
- اگر سنگ‌های دو طرف جابه‌جا نشده باشند و فقط ترکی میانشان باشد، به آن درزه می‌گوییم. لایه‌ها هنوز در دو طرفِ درزه روبه‌روی هم‌اند.
زمین‌لرزه‌ها در گسل‌ها رخ می‌دهند. برای همین مهندس‌ها پیش از ساختنِ سد، پل یا بیمارستان نقشه‌ی گسل‌ها را بررسی می‌کنند.
سونامی چطور ساخته می‌شود؟
وقتی زمین‌لرزه یا آتشفشانی در بسترِ اقیانوس رخ دهد، ممکن است تکه‌ی بزرگی از بستر ناگهان چند متر بالا یا پایین برود. این تکه همه‌ی ستونِ آبِ بالای خودش را، از کف تا سطح، هل می‌دهد و موج‌هایی راه می‌افتند که به آن‌ها سونامی می‌گوییم.
در اقیانوسِ عمیق، سونامی کم‌ارتفاع است و کشتی‌ها شاید حسش هم نکنند، اما با سرعتی نزدیک به سرعتِ هواپیما حرکت می‌کند. وقتی به آبِ کم‌عمقِ ساحل می‌رسد، کُند می‌شود، آبِ پشتِ سرش رویش انباشته می‌شود و به دیواری از آب تبدیل می‌شود. هرچه آبِ اقیانوس عمیق‌تر باشد، سونامی تندتر است و انرژیِ بیشتری دارد. اقیانوس هند هزاران متر عمق دارد، اما خلیج فارس کم‌عمق است؛ پس سونامی‌های بزرگ در خلیج فارس بسیار کمتر رخ می‌دهند.
هشدار
اگر کنارِ دریا زمین‌لرزه‌ی شدیدی حس کردید یا دیدید آبِ دریا ناگهان و غیرعادی از ساحل عقب می‌رود، منتظرِ دیدنِ موج نمانید و فوراً به جایی بلند و دور از ساحل بروید.
در خانه امتحان کنید
- یک سینیِ بزرگ و کم‌عمق را تا نیمه آب کنید و یک طرفش چند تکه سنگ بگذارید تا «ساحلی» کم‌عمق بسازید.
- در طرفِ دیگر، یک تخته‌ی کوچک را کفِ سینی بگذارید و ناگهان کمی بالا بیاورید.
- موج چطور راه می‌افتد؟ وقتی به ساحلِ کم‌عمق می‌رسد چه تغییری می‌کند؟
واژه‌های این درس
- گسل - شکستگی‌ای در پوسته که سنگ‌های دو طرفش نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند.
- درزه - شکستگی‌ای که سنگ‌های دو طرفش جابه‌جا نشده‌اند.
- سونامی - موج‌های بسیار پرانرژی‌ای که زمین‌لرزه یا آتشفشانِ زیرِ دریا می‌سازد.
ایده‌ی اصلی
بیشترِ زمین‌لرزه‌ها در مرزِ ورقه‌ها و در گسل‌ها رخ می‌دهند. گسل شکستگی‌ای است که دو طرفش جابه‌جا شده‌اند و درزه شکستگی‌ای بی‌جابه‌جایی. زمین‌لرزه‌ی زیرِ دریا آب را هل می‌دهد و سونامی می‌سازد که در اقیانوس‌های عمیق پرانرژی‌تر است.