نفتِ خام و زندگیِ امروز
بیش از صد سال پیش، در سالِ ۱۲۸۷ خورشیدی، در مسجدسلیمان در خوزستان، چاهی به نفت رسید و فواره‌ی سیاهی از زمین بیرون زد. این نخستین چاهِ نفتِ خاورمیانه بود. از آن روز زندگیِ مردمِ ایران و جهان دیگر مثلِ قبل نشد. این مایعِ سیاه چه دارد که این‌قدر مهم شده است؟
مایعی که جهان را عوض کرد
نفتِ خام مایعی غلیظ، سیاه یا قهوه‌ایِ تیره و بدبوست که از اعماقِ زمین بیرون کشیده می‌شود. در آغاز، مردم چندان کاری با آن نداشتند و فقط گاهی از آن برای روشن کردنِ چراغ یا قیراندود کردنِ بام و قایق استفاده می‌کردند. اما وقتی شناختِ آن بیشتر شد، کاربردهایش به‌سرعت گسترش یافت:
- حمل و نقل: بنزین و گازوئیل و سوختِ هواپیما از نفت‌اند. خودروها، کامیون‌ها و هواپیماها سفر و تجارت را آسان کردند.
- صنعت و کشاورزی: کودها، سم‌های کشاورزی و ماشین‌های کشاورزی تولیدِ غذا را چند برابر کردند.
- دارو و بهداشت: بسیاری از داروها، مواد ضدعفونی‌کننده و وسایلِ پزشکیِ یک‌بارمصرف از مواد نفتی ساخته می‌شوند.
- مواد تازه: پلاستیک‌ها، الیافِ مصنوعی، رنگ‌ها، لاستیک و شوینده‌ها.
با این تغییرها سلامتِ همگانی بهتر شد، عمرِ مردم بیشتر شد و جمعیتِ جهان چند برابر شد.
بسوزانیم یا بسازیم؟
نفت را برای دو کار به کار می‌بریم: سوزاندن برای انرژی، و ساختنِ مواد تازه. به‌طورِ میانگین در جهان، از هر پنج بشکه نفت، حدودِ چهار بشکه سوزانده می‌شود: در خودروها، نیروگاه‌ها، کارخانه‌ها و بخاری‌ها. فقط حدودِ یک بشکه به ماده‌ی اولیه‌ی ساختِ پلاستیک، دارو، رنگ و الیاف تبدیل می‌شود.
شیمی‌دانِ روسی، مندلیف، همان کسی که جدولِ تناوبی را ساخت، بیش از صد سال پیش هشدار داده بود که سوزاندنِ نفت مثلِ سوزاندنِ پول برای گرم کردنِ خانه است. منظورش این بود که از نفت می‌شود چیزهای بسیار باارزش‌تری ساخت.
منبعی که تمام می‌شود
نفت در طیِ میلیون‌ها سال ساخته شده، اما ما آن را در چند صد سال مصرف می‌کنیم؛ پس تجدیدناپذیر است. مصرفِ نفت در جهان هر سال بیشتر شده و امروز از ۱۰۰ میلیون بشکه در روز گذشته است (هر بشکه حدودِ ۱۵۹ لیتر است). از حدودِ چهل سال پیش، بیشترِ سال‌ها نفتِ کم‌تری از آنچه مصرف می‌شود کشف شده است.
کشوری مثلِ ایران که اقتصادش به فروشِ نفت وابسته است، با یک پرسشِ مهم روبه‌روست: وقتی نفت کم شود یا جهان کم‌تر نفت بخرد، چه می‌شود؟ یکی از پاسخ‌ها این است که به جای فروشِ نفتِ خام، از آن فراورده‌های باارزش ساخته شود و به جای سوزاندنِ آن، از انرژیِ خورشید و باد بیشتر استفاده شود.
در خانه امتحان کنید
- در خانه ده چیز پیدا کنید که از نفت ساخته شده‌اند یا با نفت کار می‌کنند. (راهنمایی: به آشپزخانه، حمام و کمدِ لباس سر بزنید.)
- اگر یک روز نفت نبود، کدام‌یک از کارهای روزانه‌تان ممکن نبود؟
واژه‌های این درس
- نفتِ خام - مایعِ غلیظ و تیره‌ای که از زیرِ زمین بیرون می‌آید و هنوز پالایش نشده است.
- بشکه - واحدِ اندازه‌گیریِ نفت، حدودِ ۱۵۹ لیتر.
- تجدیدناپذیر - منبعی که بسیار کُندتر از مصرفش ساخته می‌شود و تمام می‌شود.
ایده‌ی اصلی
نفتِ خام حمل و نقل، کشاورزی، پزشکی و مواد امروزی را ممکن کرده است. حدودِ چهارپنجمِ آن را می‌سوزانیم و فقط یک‌پنجمش به مواد تازه تبدیل می‌شود، در حالی که نفت منبعی پایان‌پذیر است و می‌شود از آن چیزهای باارزش‌تری ساخت.