رقابت برای منابع
سنجابی در جنگلِ بلوطِ زاگرس روی زمین دنبالِ بلوط می‌گردد. از یک طرف روباهی گرسنه آرام نزدیک می‌شود، و از طرفِ دیگر، از میانِ علف‌ها، ماری. کدام یک سنجاب را می‌گیرد؟ معلوم نیست؛ اما یک چیز روشن است: این دو شکارچی، بی‌آنکه بدانند، با هم رقابت می‌کنند.
رقابت چیست؟
رقابت وقتی پیش می‌آید که دو یا چند جاندار نیازهای مشابهی داشته باشند و آن را از منبعی مشترک بگیرند که برای همه کافی نیست. جانوران بیشتر برای غذا، آب و جای زندگی رقابت می‌کنند، و گیاهان برای نور، آب و مواد معدنیِ خاک. نهال‌هایی که زیرِ یک درختِ بزرگ روییده‌اند، برای نورِ کمی که از لای برگ‌ها می‌رسد با هم رقابت می‌کنند و فقط چند تا بزرگ می‌شوند.
رقابت دو جور است:
- میانِ افرادِ یک گونه: دو قوچِ وحشی که برای قلمرو شاخ به شاخ می‌زنند، یا جوجه‌های یک لانه که برای غذای مادر دهان باز می‌کنند. این رقابت سخت‌تر است، چون نیازهایشان کاملاً یکی است.
- میانِ گونه‌های متفاوت: کفتارها و شیرها بر سرِ یک لاشه، یا روباه و مار بر سرِ یک سنجاب.
گاهی رقابت به جنگ می‌کشد، اما بیشترِ وقت‌ها برنده کسی است که زودتر، چابک‌تر یا با حوصله‌تر به منبع برسد.
راه‌هایی برای کم کردنِ رقابت
گونه‌هایی که سال‌ها کنارِ هم زندگی کرده‌اند، راه‌هایی برای کم کردنِ رقابت پیدا کرده‌اند. جغد و شاهین هر دو جونده‌های کوچک را شکار می‌کنند. اما شاهین در روز شکار می‌کند و جغد در شب. با این تقسیمِ زمان، هر دو از یک منبع می‌خورند بی‌آنکه هر لحظه با هم درگیر شوند. گونه‌ها گاهی جا را هم تقسیم می‌کنند: چند گونه پرنده‌ی حشره‌خوار روی یک درخت زندگی می‌کنند، اما یکی در شاخه‌های بالایی شکار می‌کند، یکی روی تنه و یکی روی زمینِ زیرِ درخت.
رقابت در روده‌ی ما
رقابت فقط میانِ جانورانِ بزرگ نیست. در روده‌ی هر انسانِ سالم میلیاردها باکتری زندگی می‌کنند که بیشترشان بی‌ضرر یا مفیدند. این باکتری‌های مفید دیواره‌ی روده و غذای آن را اشغال کرده‌اند. وقتی یک باکتریِ بیماری‌زا وارد روده می‌شود، جایی برای چسبیدن و غذای کافی پیدا نمی‌کند و در رقابت می‌بازد.
برای همین به بعضی خوراکی‌ها، مثلِ ماست و دوغ، زیست‌یار اضافه می‌کنند؛ یعنی باکتری‌های زنده و مفیدی که به رقابت با باکتری‌های بیماری‌زا کمک می‌کنند. خوردنِ بی‌جای پادزیست برعکس است: باکتری‌های مفید را هم می‌کشد و جای خالی را به باکتری‌های بیماری‌زا می‌دهد.
در خانه امتحان کنید
در دو گلدانِ هم‌اندازه با خاکِ یکسان، در یکی پنج دانه‌ی لوبیا و در دیگری سی دانه بکارید و به هر دو به یک اندازه آب بدهید. پس از سه هفته، بلندیِ گیاهان و رنگِ برگ‌هایشان را مقایسه کنید. در کدام گلدان رقابت سخت‌تر بود و چرا؟
واژه‌های این درس
- رقابت - تلاشِ چند جاندار برای گرفتنِ منبعی مشترک که برای همه کافی نیست.
- منبع - چیزی که جاندار برای زندگی به آن نیاز دارد، مثلِ غذا، آب، نور یا جا.
- زیست‌یار - باکتری‌های زنده و مفیدی که به برخی خوراکی‌ها اضافه می‌کنند.
ایده‌ی اصلی
رقابت وقتی پیش می‌آید که جانداران نیازهای مشابه را از منبعی مشترک و محدود بگیرند، چه در یک گونه و چه میانِ گونه‌ها. گونه‌ها با تقسیمِ زمان یا جا رقابت را کم می‌کنند، و باکتری‌های مفیدِ روده با رقابت جلوی باکتری‌های بیماری‌زا را می‌گیرند.