سرخس‌ها
اگر در جنگل‌های گیلان یا مازندران قدم زده باشید، احتمالاً زمینِ زیرِ درختان را پوشیده از گیاهانی دیده‌اید که برگ‌هایشان مثلِ پرِ سبزِ بلندی است. این‌ها سرخس‌اند. سرخس‌ها گل ندارند و دانه هم نمی‌سازند، پس چطور این‌همه زیاد شده‌اند؟
نخستین گیاهانِ آونددار
در درسِ پیش دیدیم که آوندها آب را بالا می‌برند. سرخس‌ها نخستین گروه از گیاهان بودند که آوند داشتند. آوند به آن‌ها اجازه داد بلندتر از خزه‌ها شوند و بخشی از سطحِ خشکی را بپوشانند. حدودِ سیصد میلیون سال پیش، جنگل‌های مردابیِ بزرگی از سرخس‌های درختی و گیاهانِ هاگدارِ خویشاوندشان روی زمین بود؛ بقایای همین جنگل‌ها در طولِ میلیون‌ها سال به زغال‌سنگ تبدیل شده است. امروز هم در جنگل‌های گرم و مرطوبِ جهان سرخس‌های درختیِ ده‌متری پیدا می‌شوند.
ساقه زیرِ خاک، برگ بالای خاک
چیزی که از سرخس بالای خاک می‌بینیم، بیشتر برگ است. ساقه‌ی بیشترِ سرخس‌ها زیرزمینی است و افقی زیرِ خاک پیش می‌رود. از این ساقه برگ‌هایی با دمبرگِ بلند بیرون می‌آیند که شبیهِ شاخه‌ای پر از برگچه‌اند. برگِ جوانِ سرخس مثلِ فنر لوله شده است و کم‌کم باز می‌شود. از سطحِ زیرینِ ساقه هم ریشه‌ها بیرون آمده‌اند.
نقطه‌های پشتِ برگ
اگر برگِ سرخسی را برگردانید، گاهی ردیف‌هایی از برآمدگی‌های کوچکِ قهوه‌ای یا نارنجی می‌بینید. بعضی‌ها فکر می‌کنند این‌ها بیماری یا تخمِ حشره‌اند، اما هر برآمدگی مجموعه‌ای از هاگدان‌هاست. در هر هاگدان، هاگ‌های بسیار ریزی ساخته می‌شود. وقتی هاگ‌ها رسیدند، هاگدان باز می‌شود و باد آن‌ها را با خود می‌برد. هاگی که روی خاکِ مرطوب بنشیند، رشد می‌کند و سرانجام سرخسِ تازه‌ای می‌سازد.
چون هاگ برای رشد به رطوبت نیاز دارد، سرخس‌ها بیشتر در جاهای سایه و مرطوب زندگی می‌کنند. در ایران، سرخس‌ها در جنگل‌های شمال به‌طورِ خودرو می‌رویند و بعضی گونه‌ها را هم در خانه به عنوانِ گلدانِ زینتی نگه می‌داریم.
در خانه امتحان کنید
اگر سرخسِ گلدانی در خانه یا مدرسه دارید، پشتِ برگ‌هایش را با ذره‌بین ببینید. اگر نقطه‌های قهوه‌ای پیدا کردید، یک برگچه را روی یک کاغذِ سفید بگذارید و یک شب رویش را با لیوان بپوشانید. صبح، روی کاغذ گردِ قهوه‌ای می‌بینید؟ این گرد چیست؟
واژه‌های این درس
- سرخس - گیاهی آونددار بدونِ گل و دانه که با هاگ زیاد می‌شود.
- ساقه‌ی زیرزمینی - ساقه‌ای که زیرِ خاک رشد می‌کند.
- دمبرگ - بخشِ باریکی که برگ را به ساقه وصل می‌کند.
- هاگدان - کیسه‌ای که هاگ‌ها درونش ساخته می‌شوند.
ایده‌ی اصلی
سرخس‌ها نخستین گیاهانِ آونددار بودند و برای همین از خزه‌ها بلندترند. ساقه‌ی زیرزمینی و برگ‌هایی با دمبرگِ بلند دارند و به جای دانه، با هاگ‌هایی که در هاگدان‌های پشتِ برگ ساخته می‌شود، زیاد می‌شوند.