کرم‌های انگل و راهِ دوری از آن‌ها
کودکی چند هفته است که بی‌اشتهاست، شب‌ها بد می‌خوابد و گاهی دل‌درد دارد. پزشک پس از شنیدنِ نشانه‌ها یک آزمایشِ مدفوع می‌خواهد و جوابش روشن است: تخمِ کرم. کرمی که در روده‌ی او زندگی می‌کند از کجا آمده، و چطور می‌شد جلویش را گرفت؟
مهمانانِ ناخوانده
در درسِ پیش دیدیم که بیشترِ کرم‌های پهن و بعضی کرم‌های لوله‌ای انگل هستند: در بدنِ جانداری دیگر، به نامِ میزبان، زندگی می‌کنند، از غذای او می‌خورند و به او آسیب می‌زنند. چند نمونه‌ی مهم:
- آسکاریس، کرمی لوله‌ای و بلند در روده. دل‌درد، بی‌اشتهایی و ضعف می‌آورد و اگر تعدادش زیاد شود، ممکن است روده را ببندد.
- کرمک، کرمی لوله‌ای، کوچک و سفید که بیشتر در کودکان دیده می‌شود. ماده‌ی آن شب‌ها کنارِ مخرج تخم می‌گذارد و خارش می‌آورد.
- کرمِ قلاب‌دار، که با قلاب‌هایش به دیواره‌ی روده می‌چسبد و خون می‌مکد و می‌تواند کم‌خونی بیاورد.
- کرمِ کدو، کرمی پهن و نواری که می‌تواند چند متر دراز شود.
- کیستِ آبدار: تخمِ نوعی کرمِ پهن که در روده‌ی سگ زندگی می‌کند، اگر با سبزیِ آلوده خورده شود، در کبد یا شُشِ انسان و دام کیسه‌ای پر از آب می‌سازد که گاهی فقط با جراحی بیرون می‌آید.
کرم‌ها چطور به بدن می‌رسند؟
بیشترِ کرم‌های انگل چرخه‌ی زندگیِ مشابهی دارند. کرمِ بالغ در روده‌ی میزبان هزاران تخم می‌گذارد و تخم‌ها با مدفوع بیرون می‌آیند. اگر مدفوع به خاک یا آبِ کشاورزی برسد، تخم‌ها روی سبزی‌ها می‌نشینند یا در آب می‌مانند. هر کس آن سبزی را نَشُسته بخورد یا آن آب را بنوشد، تخم را بلعیده است و چرخه دوباره آغاز می‌شود.
راه‌های دیگری هم هست: نوزادِ کرمِ کدو در گوشتِ گاوِ آلوده جا می‌گیرد و اگر گوشت نیم‌پز خورده شود، زنده به روده می‌رسد. نوزادِ کرمِ قلاب‌دار در خاکِ گرم و مرطوب منتظر می‌ماند و می‌تواند از پوستِ پای برهنه وارد بدن شود. تخم‌های کرمک هم با دستِ نَشُسته از کودکی به کودکِ دیگر می‌رسند.
چطور دور بمانیم؟
چون راهِ ورودِ کرم‌ها را می‌دانیم، می‌توانیم در هر جای چرخه آن را بشکنیم:
- پیش از غذا و پس از دست‌شویی، دست‌ها را با آب و صابون بشویید و ناخن‌ها را کوتاه نگه دارید.
- سبزی و میوه را خوب بشویید: اول خاکش را بگیرید، بعد چند دقیقه در آب و ماده‌ی ضدعفونی‌کننده بگذارید و دوباره آب بکشید.
- گوشت را کامل بپزید تا وسطش صورتی نماند.
- در خاکِ مرطوب و کشتزار پابرهنه راه نروید.
- فاضلاب و مدفوع هرگز نباید به آبِ آبیاری یا آبِ آشامیدنی برسد.
اگر نشانه‌ای دیدید، خودتان دارو نخورید. مطمئن‌ترین راهِ تشخیص آزمایشِ مدفوع است و پزشک داروی درست را می‌دهد.
در خانه امتحان کنید
یک بسته سبزیِ خوردنِ تازه را در کاسه‌ی بزرگی از آب بریزید، چند بار تکان دهید و بیرون بیاورید. ته‌نشینِ کفِ کاسه را ببینید: چقدر خاک و ماسه از برگ‌ها جدا شد؟ تخمِ کرم‌ها با چشم دیده نمی‌شوند، اما همراهِ همین خاک‌اند.
واژه‌های این درس
- انگل - جانداری که درون یا روی بدنِ جاندارِ دیگر زندگی می‌کند و از او غذا می‌گیرد و به او آسیب می‌زند.
- میزبان - جانداری که انگل در بدنش زندگی می‌کند.
- کیستِ آبدار - کیسه‌ی پرآبی که نوزادِ نوعی کرمِ پهن در کبد یا شش می‌سازد.
ایده‌ی اصلی
کرم‌های انگل بیشتر با سبزی و آبِ آلوده به مدفوع، گوشتِ نیم‌پز یا پای برهنه به بدن می‌رسند. شستنِ دست و سبزی، پختنِ کاملِ گوشت و دور نگه داشتنِ فاضلاب از آب و خاک چرخه‌ی آن‌ها را می‌شکند.