خارپوستان، جانورانِ پنج‌پَر

در ساحلِ سنگیِ جزیره‌ای در جنوب، وقتی آب پایین می‌رود، در گودال‌های میانِ صخره‌ها ستاره‌های دریاییِ نارنجی و توپ‌های سیاهِ پرخاری می‌بینید. ستاره‌ی دریایی را برمی‌گردانید و زیرش صدها پای کوچکِ لرزان پیدا می‌شود. جانوری که نه سر دارد و نه دم، با این پاها کجا می‌رود؟

پوستی پر از خار

خارپوستان جانورانی‌اند که در پوست یا زیرِ پوستشان خار یا صفحه‌های آهکیِ سخت دارند. همه‌ی آن‌ها در دریا زندگی می‌کنند. سه نمونه‌ی آشنا:

• ستاره‌ی دریایی معمولاً پنج بازو دارد و آرام روی صخره‌ها پیش می‌رود. شکارچیِ صدف‌هاست: صدفِ دوکفه‌ای را با بازوهایش آن‌قدر می‌کشد تا کمی باز شود، بعد معده‌اش را از دهان بیرون می‌فرستد و درونِ صدف غذا را گوارش می‌دهد.
• توتیا گرد است و بدنش پوشیده از خارهای بلند. با دندان‌های قوی‌اش جلبک‌ها را از روی سنگ‌ها می‌تراشد.
• سکه‌ی شنی پهن و صاف است و خارهای کوتاه و نرمی دارد. زیرِ شنِ کفِ دریا زندگی می‌کند.

بدنِ خارپوستانِ بالغ از پنج بخشِ هم‌شکل ساخته شده است که دورِ یک مرکز چیده شده‌اند؛ روی سکه‌ی شنی هم نقشی پنج‌پر دیده می‌شود.

دستگاهی که با آب کار می‌کند

خارپوستان قلب و رگِ خونیِ معمولی ندارند. به جای آن، درونِ بدنشان شبکه‌ای از لوله‌های پر از آبِ دریا هست که دستگاهِ گردشِ آب نام دارد. آب از سوراخی روی پشتِ جانور وارد این لوله‌ها می‌شود و در همه‌ی بدن می‌گردد. این دستگاه چند کار را با هم انجام می‌دهد: مواد را جابه‌جا می‌کند، به تنفس و دفع کمک می‌کند و پاهای جانور را به حرکت درمی‌آورد.

پاهای ستاره‌ی دریایی پاهای لوله‌ای هستند: صدها لوله‌ی کوچک که سرشان مثلِ بادکش است. وقتی آب به درونِ یک پا رانده می‌شود، پا دراز می‌شود و به سنگ می‌چسبد؛ وقتی آب بیرون کشیده می‌شود، پا کوتاه می‌شود و جانور را کمی جلو می‌کشد. هزاران حرکتِ کوچک، ستاره را آرام پیش می‌برند.

ستاره‌ی دریایی توانایی شگفتِ دیگری هم دارد: اگر یکی از بازوهایش کنده شود، بازوی تازه‌ای می‌رویاند.

در خانه امتحان کنید

یک بادکشِ پلاستیکی، مثلاً از جالباسیِ حمام، را به کاشیِ خیس فشار دهید و بکشید. چرا جدا کردنش این‌قدر سخت است؟ هر پای لوله‌ایِ ستاره‌ی دریایی بادکشی بسیار کوچک است؛ حالا تصور کنید صدها تا از آن‌ها با هم یک صدف را بکشند.

واژه‌های این درس

• خارپوست - جانورِ دریایی با پوستِ خاردار و بدنی از پنج بخشِ هم‌شکل.
• دستگاهِ گردشِ آب - شبکه‌ای از لوله‌های پر از آب در بدنِ خارپوستان که مواد را جابه‌جا می‌کند و پاها را حرکت می‌دهد.
• پای لوله‌ای - پای کوچکِ بادکش‌مانندی که با فشارِ آب دراز و کوتاه می‌شود.

ایده‌ی اصلی

خارپوستان جانورانی دریایی با پوستِ خاردار و بدنِ پنج‌بخشی‌اند. دستگاهِ گردشِ آبِ درونِ بدنشان کارِ گردش، تنفس و دفع را انجام می‌دهد و پاهای لوله‌ای را حرکت می‌دهد.